صنايع ابريشم از دير باز درجيات و زندگي ملتها جايگاه مهمي را اشغال كرده و ابريشم و ادويه كه از خاور دور آورده ميشده براي دنياي غرب در روابط بين المللي نقش مهمي را ايفا نموده است . ابريشم هم چنين باعث شناخته شدن فرهنگ شرق از طرف غرب گريده است . انتقال ابريشم و ادويه شرق توسط كاروانها به غرب باعث ايجاد راههاي تجاري از چين تا اروپا گرديده است . در قرون وسطي كاروانهاي تجاري از شهر اكسيان چين فطي به جركت درآمده به شهر كاشگار ازبكستان مي آمده اند . در اين مكان راه به دو مسير تبديل ميشده است . يك راه از طريق افعانستان به سواحل درياي خزر مي آمده و راه ديگر بعد از قطع كوههاي قره قوروم از ايران عبور كرده و به آناتولي ميرسيده است . و سپس از آناتولي يا از راههاي آبي و يا از طريق زميني به اروپا ميرفته است . در اين حركت تجاري كه از شرق به غرب كشيده شده بود از راههائيكه از قرون قبل از آن ايجاد شده بود استفاده شده است . ابريشم , چيني , كاغذ , ادويه , سنگهاي تزئيني و با ارزش بصورت وسيع از شرق به غرب انتقال ميشد و در كنار اين تجارت كه با طي هزاران كيلومتر صورت ميگرفته باعث تبادل فرهنگ بين قاره ها هم ميشده است . و اين راه تجاري بمرور زمان نام جاده ابريشم را بخود گرفته است .
جاده ابريشم علاوه بر اينكه به عنوان يك راه تجاري آسيا را به اروپا متصل مي ساخته به فرهنگها , اديان و نژادها كه از او هزار سال به بعد در منطقه مرسوم بوده اند .غذاي فرهنگي و تاريخي ارائه نموده است . جمهوريهاي ترك نشين آسياي ميانه بعد از آنكه استقلال خود را بدست آوردند تجديد حيات , جاده ابريشم هم به عنوان يك راه تجاري و هم به سبب ارزش تاريخي و فرهنگي در دستور كار قرار گرفته و در اين رابطه فعاليت جهت بازسازي بقاياي بنا هاي بجا مانده و بلا استفاده در مسير راه مذكور آغاز شده است .

آناتولي به جهت موقعيت جغرافيايي خود از اعصار قديم علاوه بر اينكه شاهد ظهور و توسعه تمدنهاي بزرگ در اين منطقه بوده به عنوان يك پل ارتباطي بين شرق و غرب نيز نقش مهمي ايفا نموده است . در نتيجه راههاي فرعي بسياري مثل راه سلطان ( قرن ششم قبل از ميلاد ) راههاي دوران روم باستان (قرن دوم قبل از ميلاد ) در مسيرهاي مختلف آناتولي را احاطه كرده است . انتقال ابريشم و ادويه و محصولات ديگر شرق توسط كاروانها به غرب موجب تشكيل راه طويل تجاري بنام جاده ابريسم شده كه چين را به اروپا متصل ساخته است . در اين بين راههاي ابريسم علاوه بر ايفاي نقش مهم در انتقال محصولات شرق به غرب صدها سال امكان تبادل فرهنگ بين شرق و غرب را نيز فراهم نموده است .

آناتولي , يكي ازچهار راههاي مهم جاده ابريشم را تشكيل ميداده است . جاده هاي ابريشم در قرون وسطي از چين شروع و پس از عبور از گذرگاههاي بسيار در آسياي ميانه وارد آناتولي شده و از طريق منطقه تراكيا به اروپا متصل شده است . جاده ابريشم علاوه بر راههاي زميني از طريث بنادري چون افس و ميلت در ساحل درياي اژه , بندرهاي طه ابوزان و سينوپ در درياي سياه و آلانيا و آنتاليا در درياي مديترانه به اروپا راه پيدا كرده است .

در شمال : طه ابوزان , گوموش خانه , ارفروم , سيواس , توكات , آماسيا , كاستامونو , آراپازاري , ايزميت , استانبول , اديرنه

در جنوب : ماردين , دياربكر , آدي يامان , مالاتيا , قهرمان ماراش , قيصريه , نوشهير , آكساراي , قرنيه , ايسپارتا , آنتاليا , دنيزلي .

هم چنين گفته مي شود از گذرگاههائي مثل : ارفروم , مالاتيا , قيصريه , آنكارا , بيله جيك , بورسا , ايزنيك , ايزميت , استانبول نيز استافده شده است . در اين ميان امتداد گذرگاه آنتاليد - ارفروم كه از اتصال سيواس به قيصريه درگذرگاه شمال و جنوب بوجود آمده آناتولي را به ايران و تركمنستان متصل مي سازد

در درياي سياه : از شمال از راه با توم , طرابوزان , سامسون , سينوپ , استانبول , بورسا , گلي بولو , و نه ديك عبور نموده است .

در درياي مديترانه : از طريق سوريه آنتاكيا , آنتاليا , ازمير ( فوچا ) در مسير راه آبي اروپا قرار مي گيرد

جاده ابريشم كه بعد از قرن 14 م در دوران عثماني به نقش مهم خود ادامه داده در عصر جديد در نتيجه اكتشافات حيات آن نيز به افول گرائيده است . در قرن 16 و 17 ميلادي بعد از آنكه توليد ابريشم در اروپا آغاز شده با خطر از دست دادن اهميت قديمي خود روبرو شده است . و زماني كه فعاليتهاي دريا نوردي بيشتر شده كاروان ها هم نقش خود را از دست داده و جذابيت محصولات خاور دور هم از بين رفته است . از قرن 19 به بعد از راه ابريشم استفاده نشده است . حكومت سلجوقيان در قرون وسطي امنيت راههاي ابريشم را برعهده گرفته سبب انتقال محصولات شرق به غرب گرديده اند و بدينطريق حيات و فعاليت تجاري را زنده و فعال نگهداشته و موجب غني شدن حكومت نيز شده اند .

زيرا تجارت آناتولي در قرون وسطي از فعاليتهائي بوده ك به غني تر شدن حكومت تأثير بسزائي داشته است . بدين ترتيب سلجوقيان با كشورهاي خارجي قراردادهاي تجاري منعقد نموده و در خاك آناتولي به تجار مسيحي مثل تجار مسلمان حق آزادي تجارت داده اند .

و درمسافرتها امنيت آنان را در مقابل راهزنان تأمين نموده اند . سلجوقيان هم چنين براي تشويق تجارت براي اولين بار , سيستم بيمه دولتي را به اجراء گذاشته و در جهت كاهش تعرفه هاي گمركي دستورالعملهائي صادر كرده اند .

مراكز تجاري و كاروانسراها از موسساتي هستند كه در اين دوران وظايف مهمي را بردوش كشيده اند . تصاوير اين بناها كه تداعي كننده قلعه احداث شده در بيابان در جوار راهها تزئينات غني سنگي بهمراه طراحي مكانهاي توسعه يافته از نظر هنرمعماري نيز بسيار با اهميت است كه نشان دهنده اجراي يك سياست قوي است . هم در دوران سلجوقي و هم در دوران عثماني كاروانها از سوي واحدهاي نظامي محافظت مي شده اند . جان و مال آنان در مدت اقامت در كاروانسراها تحت تأمين قرار مي گرفت و دولت براي تأمين اين مخارج و هزينه از موسسات خيريه استفاده مي نموده است . اين مراكز علاوه بر ارائه خدمات ياد شده براي سياحان و تجار مكانهائي بريا بازاريابي اموال آنان تأمين ميكردند . هم چنين اين كاروانسراها در هنگام جنگ محل انبار مهمات و ارزاق براي افراد ارتش بودند كه در هنگام ضرورت به مكانهاي ديگر انتقال مي يافتند . بطور كلي اين مراكز در فواصل 40-30 كيلومتري احداث ميشده اند كه افراد پياده در مدت 10-8 ساعت و با شتر در مدت يكروز به اين مكانها مي رسيده اند .

 به اين بناها و يا مراكزي كه در مسير راه ابريشم از طرف سلجوقيان أناتولي تأسيس ميشده اند اگر از طرف حكام دولتي و يا افراد خير ساخته ميشده مراكز تجاري و يا خان گفته مي شد و اگر چنانچه بدستور پادشاه ساخته ميشده سلطان خان مي گفته اند . اين ساختمانها به علت امنيتي بسيار با استحكام با ديوارهاي ضخيم ساخته مي شده است . در داخل اين كاروانسراء اطاق هاي مخصوص براي خوابيدن مسافران , اصطبل هائي براي اسب و شتر وغيره , و بخشهائي براي گذاشتن اشياء و اموالشان هم چنين محل استحمام , مسجد , آبخوري يا چشمه , نعلبندي , دكتر , دامپزشك , ارابه و كالسكه و غيره وجود داشته كه به اعضاي كروانها خدمات رساني ميكرده اند . در اين مراكز تجاري و كاروانسراها مسافران بدون توجه به دين , زبان و نژادشان سه روز مي توانستند اقامت داشته باشند در اين مكان مريضها مداوا ميشدند در هر روز 2 وعده غذ به آنها داده مي شود , احتياجات استحمامشان برآورده ميشد علوفه لازم به حيواناتشان داده ميشد و در اين مدت سه روز هيچ هزينه اي از مسافران دريافت نمي گرديد و تمامي هزينه هاي آنان از طرف اوقاف تأمين ميگرديده است . چگونگي فعاليت درآمد , هزينه و ساير كارهاي اين اوقاف كاملا" مشخص بوده و نتيجه تحقيقات انجام شده نشان مي دهد كه در آناتولي نزديك به دويست مركز تجاري و كاروانسراي بوده است .

ساري هان ( ساروهان ) : اين مركز تجاري در مسير راه آوانوس - اورگوپ قرار داشته و فاصله آن تانوشهير 25 كيلومتر و به آوانوس 6 كيلومتر بوده است . ساري خان كه يك اثر سلجوقي است احتمالا" در سال 1238 م ساخته شده است . طرح بنا كه شبيه طرحهاي كلاسيك خان سلطان را داشته داراي حياط مربع شكل و بخش تابستاني و نيز بخش زمستاني آن مستطيل شكل و سرپوشيده بوده است .

خان ( مركز تجاري ) آغزي كارا : در مسير راه آكساراي – نوشهير قرار داشته و فاصله اش تا آكساراي 17 كيلومتر بوده و يكي از مهمترين مركز تجاري آناتولي محسوب ميشده است . اين بنا يك اثر سلجوقي است كه به آن كاروانسراي مسعود نيز گفته شده است از نوشته هاي دروني , بيروني و درهاي اصلي آن چنين برمي آيد كه اين بنا در بين تاريخهاي 1236-123 ساخته شده است . در اصلي فوق العاده زيبا , محرابيه و شكل هندسي بعضي از قسمتهاي داخلي و تزئينات بسيار قشنگ آن هر انسان را متأثر مي سازد و نشاندهنده تمامي خصوصيات تزئينات سنگي دوران سلجوقي است.

سلطان خان : اين مركز تجاري در مسير راه آكساراي - قونيه قرار دارد فاصله اش تا آكساراي حدود 42 كيلومتر و بعلت اينكه در روستائي به همين نام قرار داشته نام سلطان خان را بخود گرفته است . در سال 1229 ميلادي بدستور سلطان سلجوقي علاء الدين كيقباد اول ساخته شده است . مساحت بخشهاي باز و سر پوشيده اين بنا حدودا" 4990 متر مربع مي باشد . به همين جهت بزرگترين كاروانسراي سلجوقي در آناتولي است . با داشتن در اصلي مرمري شكل و ديوارهاي بسيار ضخيم اش يادآور يك قلعه بسيار معظم مي باشد . در اصلي و شكل هندسي مسجد آن يكي از نمونه هاي بسيار زيباي هنر تزئينات سنگي سلجوقي بشمار ميرود .

مركز تجاري قزل اورن : در مسير جاده قرنيه - بي شهير و در 41 كيلومتري قرنيه قرار دارد . و در تاريخ 1207-1206 م بدستور سلطان سلجوقي غياث الدين كيخسرو اول ساخته شده است .

مركز تجاري كرك گوز : در يك كيلومتري مسيرراه بوردور – آنتاليا و در 30 كيلومتري شهر آنتاليا واقع شده است , با توجه به نوشته هاي روي در اصلي بخش باز چنين بر مي آيد كه اين مركز تجاري بدستور غياث الدين كيخسرو دوم و در بين سالهاي 1246-1236 م ساخته شده است .

مركز تجاري آلارا : در 8 كيلومتري مسير راه آنتاليا- آلانيا و در 115 كيلومتري آنتاليا در نزديكي قلعه اي با وظايف استراتژيك و مشرف بر راههاي درياي مديترانه قرار دارد . اين مركز بدستور سلطان علاء الدين كيقباد و در بين سالهاي 1230-1229 ساخته شده است .

مسجد حونات خاتون : اين مسجد در مركز شهر قيصريه قرار دارد و بخشي از مجموعه ايست كه بدستور ماه پري خاتون همسر علاءالدين مميقباد در سال 1238 م ساخته شد گنبد و مناره اين مسجد بعدا" ساخته شده است . در هاي اصلي آن كه در سمت شمال و غرب قرار دارد نمونه زيبائي ازكنده كاري سنگي دوران سلجوقي است . منبر چوبي آن اورژينال مي باشد .

موزه پزشكي گوهر نصيبه سلطان : اين بنا در شهر قيصريه در داخل پارك معمار صنعان قرار دارد مدرسه و شفائيه قياسيه بنا به وصيت گوهر نصيبه سلطان خواهر سلطان سلجوقي غياث الدين كيخسرو اول و بدستور او در قرن 13 ميلادي ساخته شده است و اولين مدرسه تطبيقي طب دنياست .

عمارت گوپ گوپ اوغلو : اين بنا كه در مركز شهر قيصريه قرار دارد نمونه زيبائي ازمعماري قرن هيجدهم مي باشد . اين بنا هنگام ساخت اوليه اش داراي يك طبقه بوده كه بعدها دو طبقه ديگر به آن اضافه شده است

موزه روباز زلوه : اين مكان در 5 كيلومتري شهر آوانوس قرار دارد و از سه بخش تشكيل شده است . در دوران ايكونوك لاستيك صومعه و كليساهائي در آنجا ساخته شده و بدينصورت بحالت مكان ديني در آمده است . در روستائي كه در زلوه قرار دارد تا سال 1952 محل زندگي و اسكان بوده كه بعدها اين روستابه سه كيلومتري خويش انتقال داده شده و بدين ترتيب زلوه بحالت يك موزه روباز در آمده است .

موزه روباز گوره مه : اين مكان در 13 كيلومتري نوشهير و در 5/1 كيلومتري روستاي گوره مه قرار دارد . در كنار اين موزه ياد شده در دورانهاي مختلف علاوه بر ساخت كليسا , صومعه و مطبخ و نهارخوري هم ديده مي شود .

شهر زيرزميني درين كويو : برروي مسير جاده نوشهير - ينده و در 30 كيلومتري نوشهير قرار دارد . از طرف مسيحيان اوليه با هدف پناهندگي و يا براي پناهندگان ساخته شده است در اين شهر زيرزميني كليسائي شبيه صليب , سالن كنفرانس , جاي غسل تعميه , پنجره هاي تهويه , , انبار , وتنور ديده مي شود . در حال حاضر هشت طبقه آن در معرض نمايش عموم قرار دارد مساحت شهر درين كوير 5/2 كيلومتر مربع مي باشد و احتمالا" بزرگترين شهر زيرزميني منطقه مي باشد .

دره ايح لارا ( Peristrama ) : اين دره در نتيجه تغييرات بوجود آمده در روي زمين و در دوران سوم زمين شناسي بوسيله تشكيل طبقات مذاب كه از كوه آتشفشاني حسن داغي بر اثر فوران مذاب تشكيل و بعدها با دادن تغيير ماهيت بصورت تنگه گود , باريك و پيچ دار بوجود آمده است . از درزهاي ديوارهاي بلند اين دره رودخانه ملنديز با خصوصيات آبگرم معدني تشكيل شده كه بعد از ميليونها سال طول اين دره 14 كيلومتر و ارتفاع آن در جاده هاي مختلف 110 متر بوده است . اين دره از روستاي يشبل يورد شروع شده و در روستاي سليمه بپايان مي رسد . دره مزبور در كنار طبيعت زيبايش از نظر تاريخي هم بسيار با اهميت است . در دوران اوليه مسيحيت يكي از پناهگاهاي امن كاپادوكيا محسوب ميشد . ناگفته نماند كليساهائي در اين منطقه ساخته شده است ك احتمال مي رود نقاشيها و تزئينات آنها مربوط به قرون 13-9 باشد . در نقاشيهاي اوليه اثرات شرق در آنها ديده مي شود . اما در نقاشيهاي كليساء مربوط به قرون ده و يازده كه در روستاي بلي يرما متراكم شده سبك بيزانس حاكم بوده است .

در آناتولي كه زماني مهد تمدنهاي مختلف بوده است در بين آثار بسيار زياد و متنوع معماري كه موجوديت خود را از دوران سلجوقيان و عثمانيان تا به امروز حفظ كرده است بي ترديد جالبترين آنها مراكز تجاري و كاروانسراهاست .

براي حفاظت از اين مراكز در مقابل تخريب طبيعت و ديگر اثرات محيطي كه از مهمترين عناصر تشكيل دهنده ميراث فرهنگي ماست ايجاد يك تعادل حفاظتي براي استفاده از اين آثار مورد توجه مي باشد . براي اين منظور هدف از زنده نمودن راه ابريشم جهت جلب توريسم مورد بررسي است . در راستاي اين هدف براي ارائه خدمات به گردشگران و تشكيل نقاط استراحت براي آنان اولويت براي آندسته از تورهاي گردشگري است ك در مسير گذرگاه هاي جاده ابريشم قرار مي گيرند و دراين مورد فعاليتهائي شروع شده است .

دراين رابطه در مرحله اول و در تحقيقات اوليه درجهت شناسائي مراكز تجاري و كاروانسراها در مسير جاده ابريشم همكاري بين وزارت فرهنگ و جهانگردي و اداره كل اوقاف انجام گرفته و يازده مجموعه كاروانسرا مشخص شده اند و اين كاروانسراها از اين قرارند :

فعاليتها در جهت تخصيص اين آثار تاريخي به سرمايه گذاران درچهارچوب مدل باسازي كن , مديريت كن و واگذار كن ادامه دارد . پس از بازسازي كاروانسراها در مراحل اول امكانات و خدمات محدود و روزمره در اختيار گردشگران قرار خواهد گرفت كه بتدريج توسعه و گسترش خواهد يافت و بدني ترتيب اين آثار ارزشمند كه بتدريج در طول تاريخ محكوم به نابودي بود حيات دوباره خواهند يافت و به گردشگران آثار بسيار با ارزش كه در هيچ جاي دنيا نظيرش پيدا نمي شود ارائه خواهد شد . بدين ترتيب مثل صدها سال گذشته تأثير مثبتي نيز در اقتصاد كشور خواهد گذاشت . براي اينكه گردشگران بتوانند از اين كاروانسراها بازديد بعمل آورند پك پروتكل همكاري در تاريخ 22/2/1993 بين اداره كل اوقاف و وزارت فرهنگ و گردشگري به امضاء رسيده است . با توجه به پروتكل ياد شده اين آثار باستاني يعني مراكز تجاري و كاروانسراها كه از طرف اداره كل اوقاف اداره مي شود از جانب اين اداره كل با در نظر گرفتن قانون مناقصه حكومتي به شماره 2886 با همكاري وزارت فرهنگ و جهانگردي در چهارچوب مدل بازسازي كن مديريت كن و واگذاركن به گردشگران ارائه خواهد شود . بر اساس اين پروتكل پروژه هاي سرمايه گذاري از طرف وزارت فرهنگ تأييد خواهد شد و از اين وزارتخانه گواهي سرمايه گذاري گردشگري اخذ خواهند كرد.

در اين رابطه بخش توريسم در بين ديگر بخشهاي سرمايه گذار در اولويت خواهند بود . سرمايه گذاري گردشگري كه با بازسازي آثار قديمي صورت خواهد گرفت در ميان سرمايه گذاري گردشگري با تور در اولويت قرار خواهد گرفت . سرمايه گذاريهائي كه در اين چهارچوب قرار مي گيرند همه ساله در چهارچوب تصميمات حمايتي از تشويق ويژه اي برخوردار خواهند شد . براي مورد استفاده قرار گرفتن اين آثار در صورتيكه از وزارت فرهنگ و جهانگردي گواهي سرمايه گذاري جهت توريسم اخذ شود از تمامي تدابير تشويقي استفاده خواهند كرد .