هنرهاي سنتي كه مواد اوليه آن از خاك باشد :

بازگشت به صفحه اصلی هنر

 سراميك ،‌چيني خاك،‌در نتيجه صخره هاي گرانيت Andogen با ريز ريز شدن در اثر سائيدگي بوسيله طبيعت بوجود مي آيد . هر نوع خاك براي توليد سراميك مناسب نيست . خاك مناسب براي استفاده گل رس مي باشد . گل رس ماده اصلي دنياست . گل رس به علت خصوصيات پلاستيكي به شكلهاي گوناگوني درمي آيد و اشكال خود را در حين پختن حفظ و داراي مقاومت زيادي است . صنعت سراميك از قديمي ترين صنايع دنيامحسوب مي گردد . ـ زمانيكه گل رس با آب مخلوط مي شود چون داراي خصوصيات پلاستيكي دارد به آساني به يك خمير قابل انعطاف تبديل مي گردد و اين ماده بعد از پخته شدن نيز سفت ، سالم و داراي يك خصوصيات غير متغيير است كه در توليد هنر ديگهاي گلي كاربرد دارد .

 ـ به محصولاتي كه بوسيله مواد معدني بهر روشي شكل داده شده و با پختن آن بدست مي آيد سراميك مي گويند .

 ـ ماده اوليه سراميك گل رس بوده ضمنا نام كلي هر گونه اشيائي كه مواد اوليه اش از گل رس بوده بوسيله دست ، قالب و يا چرخ خراطي شكل داده شده و در كوره پخته شده باشد سراميك گفته مي شود . تاريخچه سراميك با پيدايش آتش بوسيله انسانها شروع شده است براي حمل و نگهداري آن و بخاطر اجبار در ساخت ظروف سراميك بوجود آمده است . سراميك در طول صدها سال در ساخت ظروف مورد استفاده قرار گرفته ،‌هم در اعصار قديم و هم امروزه يكي از ادوات ضروري است كه در توليد آجر ساختمان مورد استفاده قرار مي گيرد .

در آناتولي به سببٍ اينكه محل تمدنهاي مختلف بوده در نتيجه حفاريهاي باستانشناسي آثار سراميك كه روشني بخش تاريخ مي باشد ديده شده است . در آناتولي نمونه هاي بسيار قديمي سراميك براي اولين بار مربوط به دوران سنگي بوده كه ظروف سراميك بنامهاي حاجي لار ، چاتال هويوك ، بيجه سلطان ،‌دميرجي هويوك و غيره مي باشد كه در نتيجه حفاريهاي باستانشناسي پيدا شده است . اين آثار علاوه بر آثار تزييني به سبب داشتن شكلهاي متعدد نيز مورد توجه است و 3500 سال قبل از ميلاد در دوران كالكاليتيك ،‌1000- 2500 سال قبل از ميلاد قوم باستاني ساكن در آناتولي ، در قرن 11و 13 بعد از ميلاد يعني سلجوقيان و در قرن 10 ميلادي عثمانيهائي كه به آناتولي آمده اند ؤ فرهنگ سراميك باقي مانده از دوران سلجوقي را ادامه داده در قرن 15 ميلادي سراميك با خصوصيات منحصر بفرد خويش را بوجود آورده و مهر خود را در دوران مشخص زده و همه شان نمونه هاي زيبائي را يكي پس از ديگري از خود بجاي گذاشته اند . هنر سراميك آناتولي كه منابع اوليه خود را از سراميك ترك خارج از آناتولي اخذ نموده در دوران عثماني يك توسعه منحصر به فرد از خود نشان داده بدين ترتيب آثار ترجيحي و صادراتي آن مورد استقبال قرار گرفته است . دوات ، شكردان ، فنجان ،‌كاسه ،‌آفتابه ، كتري ، ابريق ، كوزه ،‌تنگ آب ، سبو ، قدح ، قنديل ، فانوس ، جام ،‌گلدان ،‌ليوان آبخوري ، گلاب دان ، بخوردان و غيره با متد خاص و با خمير سفيد ساخته شده است . گل رسي گه در توليد ظروف و اشياء سراميكي مورد استفاده قرار خواهد گرفت با توجه به نوع ظروف توليدي براي اينكه در دستگاههاي مخلوط كن و خيس كن شكل حقيقي خود را پيدا كند سعي مي شود با اضافه كردن مقدار آب معين و ضروري خميري يكنواخت و هموژن بدست بيايد . ظروف و اشياء سراميكي به روش دستي ، قالبي ، پرس كردن ، دوران ،‌فيلاژ و يا با متد اتراژ و ريخته به اشكال مختلف در مي آيند .

 به توليدات پخته شده سراميكي بيسكويت مي گويند . شكل ، نقش و نگار و نوشته هائيكه روي محصول نيمه تمامي كه بحالت بيسكويت مي باشند بصورت خاص تهيه گرديده و به كمك شابلون و با خاك ذغال چوب ، اين نقوش روي بدنه ظروف و يا هر جاي ديگر آن بكار گرفته مي شود . اين طرح و يا نقوش بعد از تحريرات داخل شان رنگ آميزي مي گردد . قسمت بزرگي از اين رنگها بطور كلي از مواد وارداتي تهيه مي گردد .

بر روي آثار سفالي به روشهاي مختلف لعابهاي شفافي ماليده مي شود . اين لعابها با اضافه كردن اكسيد فلز و تهيه نسخه هاي لعاب آماده مي گردد . براي اين كار از لعابهائيكه بيشترين درجه رنگ را دارند استفاده مي گردد . همانطوريكه جهت گرفتن رنگ اكسيد فلز به تنهائي هم مورد استفاده قرار مي گيرد مي توان از چند اكسيد فلز جهت لعاب هائي با رنگهاي مختلف استفاده كرد . اكسيد فلز كه در رنگ آميزي مورد استفاده قرار مي گيرند عبارتند از كروم ، اهن ، قلع ،‌مس ، كبالت ، منيزيم ، نيكل ، زيركونيوم ، واناديوم كه بصورت منفرد و يا مخلوط مورد استفاده قرار مي گيرند . قلع ،‌تيتانيوم و انتيموآن سه فلزي هستند كه در تهيه لعاب سفال مورد استفاده قرار مي گيرند . يك قطعه سراميك ( سفال )‌ قبل از لعابي شدن ، براي اينكه لعاب به سطح قطعه مزبور به شكل خوبي بچسبد بايد سطح فلز كاملا صاف و تميز باشد . براي اينكه اين هدف ،‌بيسكويت را بمدت كوتاهي در زير آب جاري تميز مي كنند .

 لايه لعابي بايد به ضخامت 5/1 ميلي متر باشد . اگر ضخامت لعاب بيشتر باشد باعث برجستگيهايي در سطح ظروف مي شود كه از معايب آن محسوب مي گردد . از طرفي اگر ضخامت لعاب كمتر از اندازه اصلي باشد باعث ميشود كه بعضي از جاهاي ظروف بدون لعاب باقي بماند . لعاب تهيه شده به محصول به روشهائي مانند فرچه زدن ، پاشيدن ( افشاندن )‌، فرو بردن و غيره ماليده مي شود . محصولات نيمه تمامي كه روي آن تزيين يافته و لعاب آن ماليده شده به روش سنتي در كوره ها مي پزند . قطعات شكل يافته و خشك شده بطور ممتد و يا موقت در كوره ها پخته مي شوند . محصولات ضخيم مثل گلدان و ديگ سفالي در آتش و يا كوره رو باز و محصولات ظريف در كوره هاي بسته پخته مي شوند .

چيني بطور كلي در ساختمانهائيكه مربوط به معماري است استفاده مي شود . به ظروفي كه روزمره از آن استفاده مي شود سراميك مي گويند . كلمه چيني ‹‹ Çi n i ›› بخاطر داشتن حرف ( I ) در آخر آن در نگاه اول چنين القاء مي شود كه كار چيني سازي از چين آمده است ولي با توجه به عقيده و اظهارات كارشناسان تاريخ هنر ، كار چيني سازي هنر مخصوص تركها مي باشد . چيني كه در دوران عثماني براي تزيين معماري جايگاه مهمي داشته است در تزيين مسجد ، مدرسه ، آرامگاه و كاخها مورد استفاده قرار گرفته است .

چيني هاي دوران اوليه عثماني ادامه هنر سنتي سلجوقيان است . به چيني مورد استفاده در معماري تا قرن هجدهم كاشي ، به اشياء چيني ( بشقاب ، گلدان ، كاسه و مشابه آن اواني (Evani ) ( ظروف ) گفته مي شد . در آن دوران بخاطر اينكه چيني هاي وارد شده از چين مشهور شده بودند براي تاكيد در بالا رفتن كيفيت ‹‹ كاشي ››‌ساخت تركيه به اين محصولات نام چيني گذاشته شد . چيني سازي كه يكي از شاخه هاي هنر سراميك مي باشد در آسياي ميانه توسعه يافته و بوسيله سلجوقيان وارد آناتولي شده است . شهر انيرنيك كه در دوران بيزانس مركز سراميك بوده است در دوران امپراطوري عثماني نيز مركز مهم چيني سازي بوده كه اين شهر اين برتري خود را از قرن چهارده تا هجده همچنان حفظ كرده است .

در اين ميان در قرن هفدهم كارگاههاي انيرنيك قدري اهميت خود را از دست داده ولي بجاي آن شهر كوتاهيا گر چه به روش و اسلوب انيرنيك دست نيافته اما اين شهر از قرن پانزدهم به بعد موجوديت خود را به عنوان مركز چيني و سراميك نشان داده است . سراميك هاي كوتاهيا برنگهاي آبي ، قرمز ، زرد ، بنفش و سبز هستند . در قرن هجدهم سراميك هاي چاناك كاله با نشان دادن خصوصيات مخصوص منطقه ي خود توليد شده اند . اين سراميك ها كه در دوران عثماني بيشتر براي تزيين مسجد ، مدرسه و آرامگاه توليد شده بعد از قرن هفدهم اهميت خود را از دست داده است . تا دوران جمهوريت خاك سراميك هاي ساخته شده در كوتاهيا و چاناك قلعه از فرانسه وارد ميشده است كه به اسم چيني هاي ستاره توليد شده است در قرن 18 هنر چيني سازي انيرنيك تماما از بين رفته است در همين قرن چيني هاي كوتاهيه زيباترين نمونه هاي خود را به معرض نمايش گذاشته اما در اواخر اين قرن اهميت خود را از دست داده ولي در قرون 19 و 20 به تقليد آثار هنري چيني هاي انيرنيك قديمي روي آورده است . امروزه مركز چيني سازي در تركيه شهر كوتاهيه است . در اين جا بيشتر از رنگها و طرح هاي دوران سلجوقي تقليد و توليدمي گردد .

ديگهاي گلي : ديگهاي گلي ، از گلهاي حل شده در آب تهيه مي شود . سوفال سازي ، كوزه گري در آناتولي از زمانهاي بسيار ق زمانهاي بسيار قي دستي توسعه يافته است . گل ، ماده اوليه بسيار قديمي است كه به آساني تهيه و مورد استفاده قرار مي گيرد . گل را زماني كه نرم است بدون اينكه شكسته شود مي توان به اشكال مختلف در آورد . متد هاي اصلي كوزه گري كه با دست انجام مي گيرد ويشگون ( كار با انگشت ) ، فتيله ، لوحه و مدل مي باشد . گلهاي خاص توسط دست و يا با عبور دادن از چرخ كوزه گري به قالبهاي با اندازه مختلف ريخته شده و فرم داده مي شود .سپس در كوره ها پخته و بعد از لعاب كردن و يا بدون لعاب ظروفي مثل ظرف گلي ، ديگ ، كوزه ، خمره و غيره توليد و به عنوان يكي از شاخه هاي هنر دستي معرفي مي گردد . ديگهاي گلي كه در آناتولي توليد مي شود بطور كلي با گل خيس لعاب داده شده و ديگ ها در آتش رو باز پخته مي شوند . ولي امروزه اين هنر ناهميت خود را رفته رفته از دست ميدهد ، فقط هنر كوزه گري در بعضي از مناطق مورد استفاده با تعداد كمي از سازندكان آن به حياتش ادامه ميدهد .