موزه كر شهر بر اساس تحقيقات باستان‌شناسي صورت گرفته تاريخ شهر به سه هزار سال قبل از ميلاد برمي‌گردد. تكه‌هاي ظروف سفالي مربوط به اين دوران در تپه‌هاي باستاني كرشهر پيدا شده است. در نتيجه حفاريهاي صورت گرفته از سوي باستان‌شناسان ترك و ايتاليايي در محل تپه‌هاي باستاني انواع ظروف سفالي كشف شد. 2 هزار سال قبل از ميلاد دوره كلوني تجارت آسورها و شروع دوره هيت هيت‌ها مي‌باشد. آثار تاريخي متعلق به دوره هيت‌هيت‌ها نظير ظروف سفالي، ظروف سراميكي آشپزخانه، كتيبه‌ها با خط تصويري از مناطق مختلف اين منطقه كشف شده است. همچنين در اين منطقه آثار تاريخي متعلق به دوره هاي مختلف هيت‌هيت و فريگ كشف شده است. در سال 550 قبل از ميلاد تمام بخشهاي آناتولي تحت حاكميت پرسها درآمده بود و اين منطقه نيز از سوي آنها اداره مي‌شده است. تا اينكه در سال 334 قبل از ميلاد اسكند كبير با شكست پرسها (حكومت ايراني) به حاكميت آنها در آناتولي پايان داده است. به علت عدم اقتدار وتوانايي پادشاهي كاپادوكيا، كرشهر و حومه‌هاي آن پيوسته مورد تاخت و تاز و حمله دشمنان بوده است. در قرن هيجدهم بعد از ميلاد تيبريوس امپراتور روم باستان كاپادوكيا را تحت حاكميت خود درآورده و آن را به يك ايالت تبديل كرده بود. در دوره روم باستان از يك سو بت‌پرستي رايج بود و از سوي ديگر دين مسيحي گسترش مي‌يافت.

در منطقه كرشهر 15 شهر زيرزميني بزرگ و كوچك متعلق به دوره روم باستان از سوي مسيحيان به منظور عبادت و پناهگاه ساخته شده است. بر اساس تحقيقات تاريخي انجام گرفته، اين شهر از جمله مراكز سياسي مهم بوده و براي مدتي نيز مركز ايالت محسوب مي‌شده است. علي‌رغم اينكه اطلاعات زيادي در مورد كرشهر نيست، اما يافته‌ها و بقاياي تاريخي حكايت از آن دارد كه اين مكان در زمان بيزانس‌ها نيز از اهميت ويژه‌اي برخوردار بوده است. بقاياي كليساي اوچ اياك به همراه كليساهاي واقع در روستاهاي فاكيل كوي و تمبيرلي كه محل عبادت مسيحيات كاتوليك و پروتستان بود، در روستاي تابوراوغلي (از توابع شهرستان مركزي) به چشم مي‌خورد. اين كليساها جز بزرگترين كليساهاي روستايي آناتولي در قرن دهم بوده و از اين حيث شايان توجه‌اند. كرشهر در دوره سلجوقي از اوايل قرن سيزدهم به شهر تبديل شده است. مصلحت‌انديشي ملك مظفرالدين محمد يكي از اميران خاندان منگوجوك در اثناي جنگ با سلجوقيان واقع در ارزينجان منجر به شكست ايشان شده است. در سال 1228 كر شهر تحت كنترل او بوده است. ملك مظفرالدين محمد در اثناي اقامتش در كرشهر در حدود سالهاي 1320 فرمان ساخت مدرسه قاضي را صادر كرده است. در سال1240 با شكست كوشه داغ، مغولها تمام آناتولي را اشغال كرده و كرشهر را به حالت ييلاق و قشلاق درآورده‌اند.

 حكومت نظامي مغولها در كرشهر مدت زيادي طول كشيده است و همين باعث شد تا اينشهر به مركز سياسي نظامي مهمي تبديل گردد. در حدود سالهاي 1260 نورالدين جبرييل بن جاجابيگ به سمت اميري منصوب شده بود. وي به علت روابط خوبي كه بامغولها برقرار كرد، توانست در دوره امپراتوري تركان اولين فعاليتهاي اساسي براي عمران و آبادي كرشهر را به ثمر برساند. مدرسه جاجابيگ يكي از اولين مدرسه‌هاي ستاره‌شناسي، كاروانسراي جاجابيگ در كنار قزل ايرماق و همچنين ساختهاي بافتهاي ريز و درشت در كنار آن بنا به فرمان وي بوده است. در قرن سيزدهم قيصريه، قونيه، دنيزلي، آخي اورانكه اتحاديه ترك آناتولي و بخصوص اصناف و هنرمندانش را سازماندهي مي‌دادند، با آمدن به كرشهر نيز فعاليتهاي خود را در آنجا ادامه داده و كرشهر را به صورت يك مركز اخي‌ليك درآورده است. پس از آخي اوران كرشهر ادامه‌دهنده اخي‌ليك مي‌باشد. تصميماتي كه در خانقاه كرشهر گرفته شده از آذربايجان تا بوسني و هرزگوين منطقه وسيعي را تحت تاثير خود قرار داده است. در سال 1293 از طرف سلطان ولد پسر مولوي در آناتولي جهت گسترش طريقت مولوي (مولوي‌گري) به مراكز شخصي نمايندگاني فرستاده. نمايندگان فرستاده شده به كرشهر شيخ سليمان تركمن بود. شيخ سليمان با تاسيس خانقاهي طريقت مولوي را در آنجا گسترش داده است.

نزديك بودن جاجابيگ به مولانا و توجه مولانابه وي از نامه‌هايش فهميده مي‌شود. علاوه بر اين رفتن علاالدين پسر مولوي به كرشهر به خاطر مظنون واقع شدن وي به حادثه كشته شدن شمس تبريزي در قونيه، فهميده مي‌شود. همچنين دانسته مي‌شود كه كرشهر يكي از مراكزمهم طريقت مولوي در آناتولي بوده است. روستاي سولوجوقاراهويوك از حومه‌هاي كرشهر مي‌باشد. حاجي بكتاش ولي با آمدن به اين روستا انسانهاي زيادي را تاييد كرده است كه از لحاظ فكري به وي نزديك بوده‌اند. كرشهر از قرن سيزدهم تا اويل قرن پانزدهم ويژگي يكي از مهمترين مراكز فرهنگي، اجتماعي و سياسي آناتولي را در بر داشته است. در قرن چهاردهم متصوف مشهور عاشق پاشا در راس كساني بود كه آناتولي را تاباندند. وي در «قريب‌نامه‌اش» 12 هزار بيت به تركي نوشته است. پس از كارامان‌اوغلو محمدبيگ كه در سال 1299 خواهان رسمي شدن تركي بود، عاشق پاشا كه صاحب فرهنگ ترك بود، زبان تركي را به خوبي و در شكل گسترده‌اي وارد زبان نوشتاري كرده است. متصوف بزرگ احمد گل‌شهري در كرشهر زيسته و اثر «منطق الطير» فريدالدين عطار را به زبان تركي ترجمه كرده است. وي پس از يونس امره يكي از بزرگترين شاعران بوده است. علاوه بر اين گفته مي‌شود يونس امره در كرشهر زيسته و همانجا مرده است، حتي مزارش در زيارت تپه واقع در قصبه اولوپينار مي‌باشد.

 موزه كرشهر

 اولين فعاليت براي تاسيس موزه كرشهر از سال 1936 شروع شده است. در دوره جمهوريت فعاليتهايي كه جهت تاسيس موزه‌هاي جديد انجام مي‌شد، در ابتدا آثار تاريخي در مرشهر در مسجد علاالدين كه واقع در قلعه‌اي - بنا به نامگذاري مردم- به نام قلعه هويوك جمع‌آوري شده است. اما در سالهاي بعد اين اقدام فراموش گرديده، ادامه نيافته است. در سال1975 براي حفاظت از آثار قديمي و تشكيل موزه از طرف استانداري كرشهر «كميسيون آثار قديمي» تاسيس شده است. در سال 1980 نيز مديريت موزه كرشهر تشكيل يافته است. اولين اثر سكه مي‌باشد. ثبت شماره اين اثر در سال 1981 انجام شظده است. در اين ميان فعاليتهاي عرضي جهت ثبت و تسهيل آثار غيرمنقول موزه شروع شده است. در سال 1985 مديريت تورسيت و فرهنگ شهر واقع در مركز شهر آثاري كه در مكاني به وسعت 100 متر مربع در مدت يكسال جمع‌آوري شده بود در معرض نمايش گذارده شده است. همچنين انباري به وسعت20 متر مربع نيز تشكيل شده است. در سال 1986 با شروع حفاريهاي باستان‌شناسي منطقه كامان كاله هويوك سرعت توسعه موزه نيز افزايش يافته و در همان سال شماره‌گذاري اولين اثر باستاني شروع شده است. در سال 1993 آثاري كه در كلكسيون موزه قرار داشت، به انبارهايي كه در مركز فرهنگي كرشهر قرار داشت، منتقل شد. تلاش براي بازگشايي موزه كرشهر جهت بازديد در سال 1996 افزايش يافته است. در موزه كرشهر كه جهت بازديد گشايش يافته است بيش از 3300 اثر باستاني چون سكه، آثار تاريخي و باستان‌شناسي موجود مي‌باشد.

نتيجه فعاليتهاي اراضي (ارضي) مديريت موزه در كرشهر 136 عدد دارايي غيرمنقول مي‌باشد كه ثبت شده و تحت حفاظت است. طبقه زيرين بخشي كه داخل ساختمان مركز فرهنگ قرار دارد و قبل از اين به عنوان گالري هنرهاي زيبا مورد استفاده بود، هم اكنون موزه باستان‌شناسي است. بخش بزرگي از طبقه فوقاني نيزبه عنوان موزه تاريخي در سال1997 براي بازديد بازگشايي شده است. بزرگترين بخش از آثار باستان‌شناسي از تحقيقات سطحي و حفاريهايي كه در منطقه انجام شده بخصوص از آثار كشف شده در مالكايا و كامان كاله هويوك به وجود آمده است. در بخش باستان‌شناسي از دوره مستعمره تجاري آسور تا دوره عثماني و كشفياتي كه در نتيجه حفاريها به دست آمده به نمايش گذاشته مي‌شوند. در يكي از گوشه‌هاي سالن گروهي از‌ آثار مرمري مربوط به دوره روم موجود مي‌باشد. صندوقچه‌هاي مخصوص نوزاد در دوره سلجوقي و آثار دوره اسلامي كه با سنگ زارهاي شروع شده است به همراه ويترينهاي سكه تا دوره عثماني كشيده شده است. بخش تاريخي كه بزرگترين بخش از طبقه فوقاني موزه است برپاشده است. در اينجابراي شناساندن آهي اوران و اخي‌ليك كه از كرشهر به ميان آمده است، آثار متعددي به معرض نمايش گذاشته شده است. آثاري چون سرلوحه‌اي كه به آهي اوران عطف شده است. متكا، پرچم اخي‌ليك فتوت‌نامه آهي و شجره‌نامه‌ها كه سه ويترين جاي گرفته‌اند. همچنين دستگاهبافندگي كه بيان كننده هنر قالي بافي كرشهر مي باشد و در مقابل آن مانكن خانمي كه لباس محلي پوشيده و مشغول بافتن قالي مي‌باشد گوشه‌اي رامنحصر به خود ساخته است. در گوشه‌اي ديگر نيز از زندگي روزانه كرشهر به معرض نمايش گذاشته شده است.

 موزه فرهنگ زوايايي تلفن: 2133391(0386) به غير از روزهاي دوشنبه همه روزه از ساعت 5/8 الي 5/12 و 13الي 17 براي زيارت عموم آزاد است.