موزه کر شهر بر اساس تحقیقات باستان‌شناسی صورت گرفته تاریخ شهر به سه هزار سال قبل از میلاد برمی‌گردد. تکه‌های ظروف سفالی مربوط به این دوران در تپه‌های باستانی کرشهر پیدا شده است. در نتیجه حفاریهای صورت گرفته از سوی باستان‌شناسان ترک و ایتالیایی در محل تپه‌های باستانی انواع ظروف سفالی کشف شد. 2 هزار سال قبل از میلاد دوره کلونی تجارت آسورها و شروع دوره هیت هیت‌ها می‌باشد. آثار تاریخی متعلق به دوره هیت‌هیت‌ها نظیر ظروف سفالی، ظروف سرامیکی آشپزخانه، کتیبه‌ها با خط تصویری از مناطق مختلف این منطقه کشف شده است. همچنین در این منطقه آثار تاریخی متعلق به دوره های مختلف هیت‌هیت و فریگ کشف شده است. در سال 550 قبل از میلاد تمام بخشهای آناتولی تحت حاکمیت پرسها درآمده بود و این منطقه نیز از سوی آنها اداره می‌شده است. تا اینکه در سال 334 قبل از میلاد اسکند کبیر با شکست پرسها (حکومت ایرانی) به حاکمیت آنها در آناتولی پایان داده است. به علت عدم اقتدار وتوانایی پادشاهی کاپادوکیا، کرشهر و حومه‌های آن پیوسته مورد تاخت و تاز و حمله دشمنان بوده است. در قرن هیجدهم بعد از میلاد تیبریوس امپراتور روم باستان کاپادوکیا را تحت حاکمیت خود درآورده و آن را به یک ایالت تبدیل کرده بود. در دوره روم باستان از یک سو بت‌پرستی رایج بود و از سوی دیگر دین مسیحی گسترش می‌یافت.

در منطقه کرشهر 15 شهر زیرزمینی بزرگ و کوچک متعلق به دوره روم باستان از سوی مسیحیان به منظور عبادت و پناهگاه ساخته شده است. بر اساس تحقیقات تاریخی انجام گرفته، این شهر از جمله مراکز سیاسی مهم بوده و برای مدتی نیز مرکز ایالت محسوب می‌شده است. علی‌رغم اینکه اطلاعات زیادی در مورد کرشهر نیست، اما یافته‌ها و بقایای تاریخی حکایت از آن دارد که این مکان در زمان بیزانس‌ها نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است. بقایای کلیسای اوچ ایاک به همراه کلیساهای واقع در روستاهای فاکیل کوی و تمبیرلی که محل عبادت مسیحیات کاتولیک و پروتستان بود، در روستای تابوراوغلی (از توابع شهرستان مرکزی) به چشم می‌خورد. این کلیساها جز بزرگترین کلیساهای روستایی آناتولی در قرن دهم بوده و از این حیث شایان توجه‌اند. کرشهر در دوره سلجوقی از اوایل قرن سیزدهم به شهر تبدیل شده است. مصلحت‌اندیشی ملک مظفرالدین محمد یکی از امیران خاندان منگوجوک در اثنای جنگ با سلجوقیان واقع در ارزینجان منجر به شکست ایشان شده است. در سال 1228 کر شهر تحت کنترل او بوده است. ملک مظفرالدین محمد در اثنای اقامتش در کرشهر در حدود سالهای 1320 فرمان ساخت مدرسه قاضی را صادر کرده است. در سال1240 با شکست کوشه داغ، مغولها تمام آناتولی را اشغال کرده و کرشهر را به حالت ییلاق و قشلاق درآورده‌اند.

 حکومت نظامی مغولها در کرشهر مدت زیادی طول کشیده است و همین باعث شد تا اینشهر به مرکز سیاسی نظامی مهمی تبدیل گردد. در حدود سالهای 1260 نورالدین جبرییل بن جاجابیگ به سمت امیری منصوب شده بود. وی به علت روابط خوبی که بامغولها برقرار کرد، توانست در دوره امپراتوری ترکان اولین فعالیتهای اساسی برای عمران و آبادی کرشهر را به ثمر برساند. مدرسه جاجابیگ یکی از اولین مدرسه‌های ستاره‌شناسی، کاروانسرای جاجابیگ در کنار قزل ایرماق و همچنین ساختهای بافتهای ریز و درشت در کنار آن بنا به فرمان وی بوده است. در قرن سیزدهم قیصریه، قونیه، دنیزلی، آخی اورانکه اتحادیه ترک آناتولی و بخصوص اصناف و هنرمندانش را سازماندهی می‌دادند، با آمدن به کرشهر نیز فعالیتهای خود را در آنجا ادامه داده و کرشهر را به صورت یک مرکز اخی‌لیک درآورده است. پس از آخی اوران کرشهر ادامه‌دهنده اخی‌لیک می‌باشد. تصمیماتی که در خانقاه کرشهر گرفته شده از آذربایجان تا بوسنی و هرزگوین منطقه وسیعی را تحت تاثیر خود قرار داده است. در سال 1293 از طرف سلطان ولد پسر مولوی در آناتولی جهت گسترش طریقت مولوی (مولوی‌گری) به مراکز شخصی نمایندگانی فرستاده. نمایندگان فرستاده شده به کرشهر شیخ سلیمان ترکمن بود. شیخ سلیمان با تاسیس خانقاهی طریقت مولوی را در آنجا گسترش داده است.

نزدیک بودن جاجابیگ به مولانا و توجه مولانابه وی از نامه‌هایش فهمیده می‌شود. علاوه بر این رفتن علاالدین پسر مولوی به کرشهر به خاطر مظنون واقع شدن وی به حادثه کشته شدن شمس تبریزی در قونیه، فهمیده می‌شود. همچنین دانسته می‌شود که کرشهر یکی از مراکزمهم طریقت مولوی در آناتولی بوده است. روستای سولوجوقاراهویوک از حومه‌های کرشهر می‌باشد. حاجی بکتاش ولی با آمدن به این روستا انسانهای زیادی را تایید کرده است که از لحاظ فکری به وی نزدیک بوده‌اند. کرشهر از قرن سیزدهم تا اویل قرن پانزدهم ویژگی یکی از مهمترین مراکز فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آناتولی را در بر داشته است. در قرن چهاردهم متصوف مشهور عاشق پاشا در راس کسانی بود که آناتولی را تاباندند. وی در «قریب‌نامه‌اش» 12 هزار بیت به ترکی نوشته است. پس از کارامان‌اوغلو محمدبیگ که در سال 1299 خواهان رسمی شدن ترکی بود، عاشق پاشا که صاحب فرهنگ ترک بود، زبان ترکی را به خوبی و در شکل گسترده‌ای وارد زبان نوشتاری کرده است. متصوف بزرگ احمد گل‌شهری در کرشهر زیسته و اثر «منطق الطیر» فریدالدین عطار را به زبان ترکی ترجمه کرده است. وی پس از یونس امره یکی از بزرگترین شاعران بوده است. علاوه بر این گفته می‌شود یونس امره در کرشهر زیسته و همانجا مرده است، حتی مزارش در زیارت تپه واقع در قصبه اولوپینار می‌باشد.

 موزه کرشهر

 اولین فعالیت برای تاسیس موزه کرشهر از سال 1936 شروع شده است. در دوره جمهوریت فعالیتهایی که جهت تاسیس موزه‌های جدید انجام می‌شد، در ابتدا آثار تاریخی در مرشهر در مسجد علاالدین که واقع در قلعه‌ای - بنا به نامگذاری مردم- به نام قلعه هویوک جمع‌آوری شده است. اما در سالهای بعد این اقدام فراموش گردیده، ادامه نیافته است. در سال1975 برای حفاظت از آثار قدیمی و تشکیل موزه از طرف استانداری کرشهر «کمیسیون آثار قدیمی» تاسیس شده است. در سال 1980 نیز مدیریت موزه کرشهر تشکیل یافته است. اولین اثر سکه می‌باشد. ثبت شماره این اثر در سال 1981 انجام شظده است. در این میان فعالیتهای عرضی جهت ثبت و تسهیل آثار غیرمنقول موزه شروع شده است. در سال 1985 مدیریت تورسیت و فرهنگ شهر واقع در مرکز شهر آثاری که در مکانی به وسعت 100 متر مربع در مدت یکسال جمع‌آوری شده بود در معرض نمایش گذارده شده است. همچنین انباری به وسعت20 متر مربع نیز تشکیل شده است. در سال 1986 با شروع حفاریهای باستان‌شناسی منطقه کامان کاله هویوک سرعت توسعه موزه نیز افزایش یافته و در همان سال شماره‌گذاری اولین اثر باستانی شروع شده است. در سال 1993 آثاری که در کلکسیون موزه قرار داشت، به انبارهایی که در مرکز فرهنگی کرشهر قرار داشت، منتقل شد. تلاش برای بازگشایی موزه کرشهر جهت بازدید در سال 1996 افزایش یافته است. در موزه کرشهر که جهت بازدید گشایش یافته است بیش از 3300 اثر باستانی چون سکه، آثار تاریخی و باستان‌شناسی موجود می‌باشد.

نتیجه فعالیتهای اراضی (ارضی) مدیریت موزه در کرشهر 136 عدد دارایی غیرمنقول می‌باشد که ثبت شده و تحت حفاظت است. طبقه زیرین بخشی که داخل ساختمان مرکز فرهنگ قرار دارد و قبل از این به عنوان گالری هنرهای زیبا مورد استفاده بود، هم اکنون موزه باستان‌شناسی است. بخش بزرگی از طبقه فوقانی نیزبه عنوان موزه تاریخی در سال1997 برای بازدید بازگشایی شده است. بزرگترین بخش از آثار باستان‌شناسی از تحقیقات سطحی و حفاریهایی که در منطقه انجام شده بخصوص از آثار کشف شده در مالکایا و کامان کاله هویوک به وجود آمده است. در بخش باستان‌شناسی از دوره مستعمره تجاری آسور تا دوره عثمانی و کشفیاتی که در نتیجه حفاریها به دست آمده به نمایش گذاشته می‌شوند. در یکی از گوشه‌های سالن گروهی از‌ آثار مرمری مربوط به دوره روم موجود می‌باشد. صندوقچه‌های مخصوص نوزاد در دوره سلجوقی و آثار دوره اسلامی که با سنگ زارهای شروع شده است به همراه ویترینهای سکه تا دوره عثمانی کشیده شده است. بخش تاریخی که بزرگترین بخش از طبقه فوقانی موزه است برپاشده است. در اینجابرای شناساندن آهی اوران و اخی‌لیک که از کرشهر به میان آمده است، آثار متعددی به معرض نمایش گذاشته شده است. آثاری چون سرلوحه‌ای که به آهی اوران عطف شده است. متکا، پرچم اخی‌لیک فتوت‌نامه آهی و شجره‌نامه‌ها که سه ویترین جای گرفته‌اند. همچنین دستگاهبافندگی که بیان کننده هنر قالی بافی کرشهر می باشد و در مقابل آن مانکن خانمی که لباس محلی پوشیده و مشغول بافتن قالی می‌باشد گوشه‌ای رامنحصر به خود ساخته است. در گوشه‌ای دیگر نیز از زندگی روزانه کرشهر به معرض نمایش گذاشته شده است.

 موزه فرهنگ زوایایی تلفن: 2133391(0386) به غیر از روزهای دوشنبه همه روزه از ساعت 5/8 الی 5/12 و 13الی 17 برای زیارت عموم آزاد است.