بی شک تحولات تکنولوژیک در دنیای امروز بدون احتساب مرزهای جغرافیایی و اجتماعی انسانها را به همدیگر نزدیک کرده است . از زمان پیدایش خط تا کنون و شاید هم از 9000 الی 10000 سال پیش برخی از نقاط جهان شاهد ارتباط نزدیک بین فرهنگ و تمدن و ادیان مختلف بوده است .  

از زمان پیدایش تمدنهای اولیه که در آناتولی رشد و توسعه یافته از قبیل تمدن مسیحیت و حواریون و یا در قرون وسطی و نیز دین یهود که در برخی از کشورها ی این منطقه مرسوم بود در نتیجه فشارهای سیاسی و کشتار ، گروهی از اینان به ترکهای مسمان پناهنده شده اند . لذا غیر از آثار مربوط به ترکهای مسلمان بسیاری کنیسه و کلیسا در منطقه آناتولی از خود به جای گذاشته اند. از آنجائیکه مردم مسلمان ترکیه به خاطر اعتقادات دینی و احترام به ادیان الهی دیگر ادیان آثار باستانی را همچنان محفوظ نگه داشته اند. در نتیجه کشور ترکیه نسبت به کشورهای دیگر از این لحاظ دارای امتیاز خاصی می باشد. لذا میتوان توریسم اعتقادی را بدین صورت نیز تعریف کرد : که مردم بغیر از مکانهایی که در آنجا اقامت دارند کار و فعالیت میکنند و احتیاجات روزانه شان را برطرف می نمایند ، در راستای اعتقادات دینی خود بمنظور دیدن مکانهای مقدس به سیر و سیاحت می پردازند .

مسجد جامع سلیمیه : 

مسجدی است که معمار سینان در سن 80 سالگی ساخته و بنام " اثر استادانه " نامگذاری نموده از شاه اثرهای تاریخ معماری دنیا و هنر عثمانی ترکیه محسوب می گردد. این مسجد که سمبل شهر ادیرنه و امپراتوری عثمانی می باشد در مرکز شهر قرار دارد . این بنای کم نظیر که چهار مناره آن از مسافت دور دیده میشود به همراه انتخاب مکان آن نشاندهنده استادی کارشناسی معمار سینان در بخش شهرسازی است . این مسجد ساخته شده از سنگ در یک فضایی به مساحت 2475 متر مربع بنا شده است . ارتفاع مسجد سلیمیه 28/43 متر و قطر گنبد آن نیز 30/31 متر می باشد. این بنا با این خصوصیات همواره نظر جهانگردان را به خود جلب نموده است . گنبد این مسجد که نسبت به گنبد مسجد ایاصوفیه بزرگتر است بر روی هشت ستون قرار گرفته است . این مسجد در کنار خصوصیات معماری مخصوص به خود به جهت استفاده از مرمر ، کاشی ، سنگ ، چوب ، صدف و غیره نیز بسیار با اهمیت می باشد. تزئینات بکار رفته در محراب و منبر را می توان از شاهکارهای معماری نامید. کاشی کاری بکار رفته در این بنا از جهت هنر عثمانی و دنیا دارای جایگاه ویژه ایست . این کاشیها که از بهترین کاشیهای قرن شانزدهم می باشد در منطقه ایزینک ساخته شده است. مسجد سلیمیه دارای چهار مناره و سه جایگاه موذن می باشد که قطر مناره ها 80/3 متر و ارتفاع آن نیز 89/7 متر است که بطور استادانه ای ساخته شده اند . مناره های در ورودی در دو طرف مسجد دارای سه راه پلکانی تا جایگاه موذن بطور جداگانه تعبیه شده اند و دو مناره دیگر فقط یک راه پلکانی دارند . صحن بیرونی مسجد سلیمیه که بصورت یک مجموعه کامل ساخته شده است از سه بخش بنامهای دارالصبیان ، دارالقراء و دارالحدیث تشکیل شده است.  

مسجد جامع اوج شرفه لی ( دارای سه جایگاه موذن ) :

این مسجد بین سالهای 1447-1443 به دستور سلطان مراد دوم ساخته شده است. این مسجد از لحاظ هنر عثمانی در منزله سبک دوره قدیم و کلاسیک جای گرفته است . در این جایگاه با نقشه ایکه برای اولین بار اجراء شده است مواجهیم . قطر گنبدی مرکزی این مسجد 24 متر می باشد که بر روی شش ستون تعبیه شده است . در کنار این گنبد مرکزی گنبدهای کوچک روی پایه های مربعی شکل بنا شده اند . این بنا بعنوان یک نوآوری بصورت عرضی به شکل مستطیل ساخته شده است که معمار سینان بعدها این نقشه را در بناهای مساجد استانبول بطور گسترده ای مورد استفاده قرار داده است . همچنین صحن دارای رواق ( قوسدار ) که در هنر عثمانی شناخته شده است برای اولین بار در این مسجد بکار رفته است . در چهار گوشه این صحن مناره هایی بنا شده اند . مسجد اوچ شرفه لی به جهت دارا بودن این ویژگیها نمونه ای برای ساخت مساجد دیگری شده است . ارتفاع مناره مسجد اوچ شرفه لی که خود به تنهایی بنای یادبودی محسوب میشود 62/67 متر می باشد. هر جایگاه موذن راه پله جداگانه ای دارد . تزئینات و نقش و نگار مسجد نیز بسیار جذاب است . نقش و نگارهای بکار رفته در گنبد این مسجد از قدیمی ترین نمونه هنر عثمانی به حساب می آید.  

مسجد جامع مرادیه  

مسجد مرادیه نیز همچون مسجد اوچ شرفه لی بدستور سلطان مراد دوم در محله مرادیه بر روی تپه مشرف بر قصر شاهی بنا گردیده است . تاریخ ساخت آن مشخص نیست . این بنا نمونه بسیار زیبای مساجد زاویه دار محسوب میشود . این مسجد علیرغم نمای ساده بیرونی آن از نظر تزئینات و نقش و نگار داخلی از بناهای جذاب قرن پانزدهم هنر عثمانی است . کاشی کاریهای به کار رفته در محراب و دیوارهای مسجد نیز از نمونه های بسیار زیبای هنر کاشی کاری عثمانی است .    

مسجد بایزید دوم و دیگر تاسیسات این مجموعه این مجموعه در کنار رود تونجا در 2 کیلومتری مرکز شهر ادیرنه واقع شده است . مسجد بایزید دوم در مکانی وسیع بخشهای مختلفی همچون مدرسه طب ، دارالشفاء ، حمام ، مطبخ ، انبار ارزاق و مانند آن را در خود جای داده است . معمار این مجموعه که در بین سالهای 1488-1484 به دستور سلطان بایزید دوم ساخته شده فردی به نام خیرالدین می باشد. این مجموعه جذاب و تحسین بر انگیز دارای گنبدهای مختلف از کوچک و بزرگ می باشد. جالبترین بخش این مجموعه مسجدی است با گنبدی واحد به قطر 55/20 متر و دارای 2 مناره است . این مسجد را بخشهای مختلفی با گنبدهای 9 گانه که امور چاپ و نشر مسجد در آن انجام میگیرد احاطه کرده است . بخشهای یاد شده مستقیما" به بیرون راه دارند. نمای محراب و منبر مسجد که از مرمر ساخته شده است بسیار ساده و در عین حال ظریف است که این نوع سنگ مرمر اولین بار در ادیرنه به کار رفته است .  

مسجد جامع قدیم ( اسکی جامع )  

این مسجد قدیمی ترین نوع بنا یادبود باقیمانده از دوران عثمانیان در شهر ادیرنه است . ساخت این بنا در سال 1403 میلادی به دستور امیر سلیمان آغاز شده و در تاریخ 1414 در زمان حکومت چلبی سلطان محمد پایان یافته است . معمار این بنا حاجی علاء الدین قونیه ای و دستیارش ابن ابراهیم نام دارد.

مسجد جامع یلدیریم

این بنا باقیمانده از قرن 14 میلادی در 3 کیلومتری مرکز شهر ادیرنه واقع شده است . نقشه و سرستونهای این مسجد نشانگر کلیسا بودن این مکان در دوران بیزانس بوده است . این بنا در زمان یلدیریم بایزید تبدیل به مسجد گشته که البته غیر از زیر بنا باقی ساختمان دو باره ساخته شده است . فقط از آنجائیکه قبله با محورهای صلیب متوازن نبوده محراب این مسجد در یکی از شاخه های صلیب قرار گرفته است بدین وسیله یک نمای خمیده ای یافته است . نمای امروزه این مسجد دارای چهار رواق ، یک مناره و یک گنبد است.

مسجد فاتح ( ایا صوفیه انز)

این بنای باقیمانده از دوران بیزانس بسیار بزرگ بوده دارای دیوارهای گوشه دار می باشد ودر گروه کلیساهای صلیب شکل جای دارد . این بنا در زمان امپراطوری عثمانی با ایجاد محراب و منبری در شاخه جنوبی به مسجد تبدیل شده است. همچنین این بنا از جهت ویژگیهای خاص کلیسایی یاد آور دورانهای مختلف امپراطوری بیزانس است . در حال حاضر این مسجد بصورت مخروبه است .  

مجموعه بنای سوکوللو ( مجموعه قاسم پاشا - هوسا )  

این مجموعه در شهرستان هاوسا در مسیر راه ادیرنه قرار دارد . بنای مذکور در تاریخ 1577- 1576 میلادی از طرف معمار سینان و به دستور قاسم پاشا فرزند سوکوللو محمد پاشا ساخته شده است . مجموعه دارای بخش هایی مثل دو کاروانسرای ، یک مسجد ، مکتب خانه ، عمارت ، حمام ، تکیه ، پل می باشد. امروزه از این مجموعه تنها مسجد ، حمام و یک بنای نامشخص در صحن مسجد ویک عبادتگاه و نیز یک محل آب خوری که بعدا" تعبیه شده باقی مانده است.  

کلیسای سوئتی جورج ( Sweti Geoge )

این بنا در تاریخ 1889 میلادی در منطقه کی ییک ادیرنه ساخته شده است . در تاریخ 1889 بازسازی گردیده است . نوشته های روی دیوار این بنا به لحاظ بلغاری اسلاو می باشد . همچنین تابلوهایی که از کلیسای ساخته شده در همان محل باقی مانده به چشم می خورد . بنا هنوز حالت مراقبت شده است .   کنیسه یهودی این بنا ساخته شده در سالهای 1903-1902 میلادی در منطقه کاله ئیچی ادیرنه امروز به حالت مخروبه است .  

بورسا  

مسجد جامع بورسا

این مسجد در تاریخ 1400- 1396 به دستور یلدیرم بایزید تماما" با سنگهای برشی و دیوارهای ضخیم و با ارتفاع بلند با 20 گنبد ورودی 12 پایه گوشه دار ساخته شده است . این بنا نمونه بسیار کلاسیک و یادگارگونه ترین نوع از انواع مساجد پرگنبد است . این مسجد با توجه به موقعیت وسیع مکانی در بین مساجد ترکیه بزرگترین آنها محسوب میشود ( در مساحتی با 318 متر مربع بنا شده است ) . تزئینات به کار رفته در منبر و دیواره های مشبک مسجد یادآور هنر معماری سلجوقیان و عثمانیان میباشد. در رابطه با حوض فواره دار صحن مسجد نقل است که برای ساخت مسجد ، عمومی سازی بعضی از نقاط ضروری می نمود. از قضا زمینی که اکنون حوض در آنجا قرار دارد متعلق به یک زن یهودی بوده است . این زن که راضی به بخشش زمین خود نبوده است ، یک شب در خواب می بیند که همه مردم به یک جهت میدوند وی در خواب با کنجکاوی سئوال میکند ( به کجا میدوید؟) جواب می دهند ( به بهشت ) لذا او نیز تصمیم به دویدن می گیرد اما از آنجائیکه حاضر به دادن زمین خود نیست مانعش میشوند . وی از این خواب خود متاثر میشود .

فردای آن شب او زمین خود را به شرط ساختن حوض فواره دار در آن به مسلمانها می بخشد. در هنگام ساخت این مسجد مسلمانها دچار مشکلات مالی میشوند لذا گروههای مسیحی و یهودی کمک های مالی را تقدیم آنها می نمایند، مسلمانها نیز جهت قدردانی از این عمل آنها سمبل های دینی یهودیان ( ستاره داوود ) و مسیحیان (صلیب) را در ساختمان سنگی پنجره های مسجد به کار میبرند . مسجد امیر سلطان و آرامگاه آن امیر سلطان که یک شخص دانشمند و مشهوری بود در سال 1391 م به شهر بورسا آمده و با هوندی فاطمه خاتون دختر یلدیریم بایزید ازدواج کرده است . مسجد امیر سلطان و مقبره واقع در آن دو دوران حکومت سلطان مراد دوم از طرف همسر امیر سلطان ساخته شده است . این مسجد روی تپه ای در کنار گورستان امیر سلطان در شرق شهر بورسا واقع شده است . در سمت شمالی این مسجد آرامگاهی هشت ضلعی با دو اتاق قرار دارد . شکل امروزی این مسجد همراه با حوض فواره دار و یک گنبد آن مربوط به سال 1804 زمان پادشاهی سلطان سلیم سوم میشود. مجموعه بناهای مرادیه این مجموعه در منطقه مرادیه داخل پارک بزرگی واقع شده است . 

این مجموعه که در بین سالهای 1426-1424 و به دستور سلطان مراد دوم ساخته شده شامل مسجد ، مدرسه ، عمارت ، حمام و دوازده آرامگاه می شود . مسجد این مجموعه از جهت  هنر معماری عثمانی در گروه مساجد زاویه دار که در اوایل دوران عثمانی رایج بود قرار می گیرد . محراب و منبر این مسجد به سبک باروک ساخته شده و باقی مانده از قرن هیجدهم می باشد. کنده کاریهای در ورودی زیباترین عصر خود را نمایان می سازد. در مجموعه مرادیه دوازده مقبره متعلق به سلطان مراد دوم و خانواده وی وجود دارد. مسجد اورهان و مجموعه آن این مجموعه که بیم سالهای 1340-1339 م به دستور اورهان بیگ ساخته شده شامل بخشهایی چون مسجد ، مدرسه ، عمارت ، مکتب خانه ، حمام و بازار میشود . این مسجد واقع در شرق مسجد جامع در حقیقت از اولین نمونه های مجموعه بناهای دینی دوران عثمانی است . مسجد اورهان یکی از مهمترین مساجد دوران آغازین عثمانیها محسوب میشود . رواقهای بکار رفته در دو طرف مسجد ویژگیهای مهم بنا را تشکیل می دهند. نمای بیرونی نما به جهت چینش آجرهای آن نماینگر کمال استادی و ظرافت سازندگان آن است . مسجد خداوندگار و مجموعه آن این مجموعه نیز که بین سالهای 1385-1366 م به دستور سلطان مراد اول ( مشهور به خداوندگار) بنا گردیده ، شامل بخش هایی چون مسجد ، مدرسه ، عمارت ، مقبره و حمام میشود . محل بنای این مجموعه منطقه " چکیرگه " شهر بورسا است . مجموعه مسجد خداوندگار که در هنر معماری عثمانی بی همتاست متشکل از دو طبقه است . طبقه زیرین شامل مسجد و طبقه بالا نیز مربوط به مدرسه میشود . معمار این بنا که با مناره پرشکوه بیرونی اش نمای قصری را در ذهن زنده می کند ، نامشخص است . همچنین مهارت و استادی به کار رفته در ستونها و رواقهای زوج نوک تیز درون و بیرون این مجموعه نیز یاد آور شکوه کاخهای باعظمت شهر ونیز می باشند .

در این میان صدای ظریف آب فواره ای که در وسط حوض واقع در زیر گنبد میان باز بنا تعبیه شده ، حال و هوایی آرامش بخش و روحانی به فضا می بخشد. در روبروی مسجد خداوندگار مرقد سلطان مراد اول ( خداوندگار) که در سال 1389 م ضمن نبرد اول کوزوو شهید شده ، قرار گرفته است . بر روی سنگی که به دستور سلطان یلدیریم بایزید روی این مرقد گذاشته شده ، تاریخ 1722 حک شده است . مجموعه یلدیریم بایزید این مجموعه نیز که در بین سالهای 1399-1990 م. در شرق شهر بورسا در منطقه یلدیریم بنا شده ، شامل مسجد ، مدرسه ، دارالشفاء ، مرقد ، بازار ، حمام ، عمارت ، قصر ، مطبخ ، اتاقهای مربوط به خدمتگزاری و آخور می باشد. مسجد که در وسط این مجموعه قرار گرفته ، از یادگار ترین نمونه های مساجد دو جبهه ای محسوب میشود . این بنا به تاریخ 1399 م. وقف شده است . هنر معماری عثمانی در واقع با بنای این مسجد ویژگیهای خاص خود را یافته است . آرامگاه تک طبقه در قسمت شمالشرقی مسجد قرار دارد که در سال 1406 میلادی به دستور سلیمان خان پسر سلطان یلدیریم بایزید ، از طرف معمار علی بن حسین ساخته شده است . این آرامگاه ، اولین نمونه آرامگاه رواق دار در دوره عثمانی است . مسجد سبز بنای این مسجد در بین سالهای 1420-1419 میلادی به دستور چلبی سلطان محمد انجام گردیده و در سال 1424 میلادی نیز به دستور سلطان مراد دوم امور تزئینی و زیبا سازی مسجد تحقق پذیرفته است . نام " مسجد سبز " نیز به جهت استفاده از سنگ فیروزه های سبز رنگ در کار تزئینات ، بر روی این مسجد گزارده شده است . معمار این بنا ، حاج عیوض پاشا است . این مسجد که از مهمترین بناهای تاریخی - مذهبی بورسا محسوب میشود ، به جهت تزئینات ساختمانی آن نیز بسیار مشهور است .

مهمترین ویژگی این بنا در واقع ، کاشی کاری بکار رفته در آن است . مرقد سبز این بنا که بعنوان سمبل شهر بورسا مشهور شده ، از بهترین نمونه های معماری آرامگاه دوران عثمانی محسوب میشود . ساختمان بنا هشت ضلعی است که پلکانی مرمرین از درون به آن وصل است و گنبدی خاکستری رنگ نیز در راس قرار گرفته است . کاشی کاری انجام شده بر روی این بنا نیز در نوع خود بی نظیر است . همچنین محراب تمام کاشی کاری شده این آرامگاه نیز شاهکار محسوب میگردد . در ساخته شده از چوب گردو و نقش و نگارهای هندسی بر روی آن نیز از زیباترین کنده کاری بر روی چوب تلقی میشود. کنیسه گروش این بنا که از طرف اولین گروه یهودیانی که در قرن 14 میلادی از اسپانیا اخراج گردیده و همان سال از جانب سلطان سلیم دوم امپراتور عثمانی بعنوان تبعه عثمانی پذیرفته شده اند ، در شهر بورسا ساخته شده ، در خیابان " عرب شکری " جای دارد. نام " گروش " که در زبان عبرانی به معنای " رانده شده " است ، به همین مناسبت به این بنا داده شده است . به وضعیت ساختمانی این کنیسه همواره رسیدگی شده است و در عین حال همیشه نیز جهت عبادت یهودیان درهای آن باز می باشد. کنیسه مایور این کنیسه نیز در خیابان عرب شکری واقع است . این بنا هم از جانب آن گروه از یهودیان که در قرن پانزده میلادی از جزیره مایور اسپانیا رانده شده واز طرف امپراتوری عثمانی پذیرفته شده و در شهر بورسا اقامت گزیده اند، ساخته شده است . سال تاسیس این بنا ، همان قرن 15 میلادی است . تزئینات و قلمکاری درون این کنیسه اهمیت خاصی به این بنا بخشیده است . کنیسه اتزآهاییم این کنیسه نیز در خیابان عرب شکری واقع شده است . این کنیسه که در اوایل قرن چهارده ساخته شده نام اتزآهاییم که در زبان عبری به معنی "درخت زندگی" است را بخود گرفته است . این بنا به جهت اینکه اولین کنیسه ساخته شده در دوران عثمانی است از اهمیت خاصی برخوردار است. این کنیسه به فرمان اورهان بیک فاتح شهر بورسا ساخته شده است .

مسجد سبز ایزینک

این بنا که یکی از مهمترین بناهای تاریخی مربوط به هنر معماری عثمانی در منطقه ایزینک می باشد ، در شرق شهر بورسا نزدیک دروازه لفکه واقع و در بین سالهای 1398-1378 به دستور چاندارلی خیرالدین پاشا ساخته شده است . این بنا با ستونهائیکه در گوشه های ساختمان بکار رفته با معبرهای هندسی و محرابی که از مرمر ساده و در عین حال مزین به نقش و نگارهای سبک رومی ساخته شده یکی از قدیمی ترین و در عین حال زیباترین نمونه هنر عثمانی را نمایان می سازد. مناره خشتی مسجد که به سبک سلجوقیان ساخته شده با سنگهای فیروزه سبز رنگ و کاشیهای زرد و بنفش تزئین داده شده است . نام سبز مسجد نیز از همین فیروزه های سبز رنگ ناشی میشود . این بنا در عین حال نماینگر هنر سلجوقی به هنر معماری عثمانی است . مسجد حاجی اوزبک ( مسجد بازار ایزنیک) این مسجد در بازار ایزنیک واقع شده است . بر روی سردر آن تاریخ 1333 میلادی حک شده است که نشانگر قدمت طولانی مسجد است .

آرامگاه چاندرلی قره ابراهیم پاشا ( ایزنیک) آرامگاه بنا شده در خیابان قلیچ آصلان نمونه ای دیدنی از آرامگاههای ساخته شده از خشت با منبت کاریهای زمان خویش است . این آرامگاه در دوران حکومت سلطان بایزید دوم و به دستور فائق پاشا ساخته شده است . مسجد شیخ قطب الدین ( ایزنیک) این مسجد که روبروی مسجد سبز ودر کنار موزه ایزنیک قرار دارد در اوایل قرن پانزده میلادی ساخته شده است . در دوران جنگهای آزادیبخش ترکیه تخریب شده لیکن برخی از دیوارها و معماری آن تا کنون برجای مانده است. در این میان سنگی که نقش شمعدانی با 7 شاخه که سمبل یهودیان است بر روی آن کار شده خود نشانگر احترام مسلمانان به دیگر ادیان است .  

موزه ایا صوفیه ( ایزنیک )

این بنا که در قرن پانزده میلادی در مرکز شهر به عنوان کلیسای بیزانس ساخته شده در دوران حکمرانی اورهان غازی تبدیل به مسجد گردیده است . این عمارت به جهت اینکه محل تشکیل هفتمین اجلاس شورایی رهبران دینی وقت بوده از نظر مسیحیان دارای جایگاه خاصی است . در حال حاضر بصورت مخروبه در آمده است . کاخ سناتوس ( ایزنیک) این مکان به جهت اینکه اولین اجلاس نمایندگان دینی در آنجا برگزار گردیده نزد مسیحیان دارای اهمیت است . این بنا بعنوان کاخ کنسول نیز شناخته می شود . بخشی از این بنا که در حال حاضر حالت مخروبه دارد زیر دریاچه قرار دارد . هیپوگئوم ( Hipogeum ) ( اتاقک گور زیرزمینی - البحالی - ایزنیک) گور نامبرده در قرن پانزده میلادی در مسیر راه روستای البحالی ساخته شده است . این گور به جهت نقش و نگار های سبک فرسک ( Fresk ) که بر دیوارهای گچی آن کار شده با ارزش ترین نمونه این نوع در ترکیه شمرده میشود. سقف مربع شکل این اتاقک در عین حال تداعی کننده گهواره نیز می باشد. بر روی دیواره های غربی آن نقش دو طاووس بصورت برجسته به چشم می خورد . سنگ لحد بر روی ستونهای مزین به خطوط ظریف و تابدار قرار داده شده است .   

آنکارا

مسجد و آرامگاه حاجی بایرام :

این مسجد که بین سالهای 1427-1425 ساخته شده تا کنون سه بار مرمت شده است . دیوارهای این مسجد مستطیل شکل از خشت می باشد. آرامگاهی که در کنار این مسجد بنام حاجی بایرام جای گرفته بعا از سال 1429 میلادی بصورت مربع شکل و تا نیمه با سنگ بنا گردیده است . در چوبی منبت کاری شده این آرامگاه از آنجائیکه از لحاظ هنری بسیار با ارزش است امروزه در موزه مردم شناسی به نمایش گذاشته شده است.    

مسجد کاراجا بیگ :

با توجه به اینکه این بنا در سال 1484 میلادی وقف شده . ساخت این مسجد به دستور کاراجابیگ یکی از خوانین عثمانی انجام گرفته است . نقشه این مسجد که به شکل تی معکوس ترسیم شده حالت اولیه و اورژینال خود را همچنان حفظ کرده است. مناره پنج ضلعی این مسجد هم به لحاظ معماری و هم به لحاظ کاشی کاریهای ظریفی که روی آنها  انجام گرفته دیدنی ترین بخش این مسجد را تشکیل میدهد. در این میان منبر چوبی منبت کاری شده مسجد نیز در میان مساجد آنکارا زیباترین نمونه منابر محسوب میشود.  

مسجد ارسلان خانه ( مسجد آهی شرف الدین) :

این بنا که مربوط به دوران آخر سلجوقیان میشود در آنکارا در زمان ظهور فرقه آهی ها بتاریخ 1290 میلادی ساخته شده است . ستونهای این مسجد چوبی است . در ترکیه دوازده مسجد دارای ستونهای چوبی است . مسجد ارسلان خانه دارای پنج صحن می باشد . این صحن ها از شمال به جنوب با ستونهای ساخته شده از چوب کاج از همدیگر جدا شده اند . در تمامی سرستونها سنگ مرمر تعبیه شده است .  

معبد آگوستوس :

این معبد که در قرن دوم پیش از میلاد ساخته شده در مجاورت مسجد حاجی بایرام قرار گرفته است .این بنا به افتخار آگوستوس امپراتور روم قدیم از طرف مردم گالاتا ساخته شده است. در این میان درب تاریخی و کنده کاریهایی که روی این درب انجام گرفته همواره نظر گردشگران را به خود جلب کرده است . در دیواره این معبد وصیتنامه سیاسی آگوستوس امپراتور حک شده است . این وصیتنامه از نظر تاریخی بسیار با اهمیت است.  

کنیسه سامان پازاری :

این مکان محل عبادت یهودیان مقیم آنکارا است. این کنیسه فقط در روزهای انجام مراسمی چون عروسی ، تشییع جنازه و روزهای خاص باز است.  

آنتالیا

مناره شیاردار ( مسجد علاء الدین) :

در مرکز شهر آنتالیا قرار دارد. این مناره مسجد علاء الدین است که سلطان سلجوقی علاء الدین کیقباد در سال 1230 میلادی آن را از کلیسا به مسجد تبدیل نموده است . این مناره در دید نخست چشمها را به خود خیره کرده و بعنوان یک یادگار و سمبل شهر مورد قبول قرار گرفته است . از آنجائیکه بدنه آن از آجر و از هشت عدد نیم استوانه شکل ساخته شده نام مناره شیاردار بخود گرفته است ، دارای دیواره ضخیم است و از سقف آن کلمات الله و محمد (ص) با رنگهای فیروزه و لاجورد نوشته شده است .

مسجد مناره بریده شکل ( مسجد کورکوت - مسجد کبیر ) : این مسجد که از آثار دوران سلجوقی است از طرف بیزانس ها در تاریخ قرن پنجم پس از میلاد به نام مریم مادر و بعنوان کلیسای پاناگلیا ساخته شده و در زمان بایزید دوم از طرف شاهزاده کورکوت به مسجد تبدیل شده است . به خاطر همین موضوع نام مسجد کورکوت و یا مسجد کبیر بخود گرفته است در سال 1851 بر اثر یک آتش سوزی و در نتیجه فرو ریختن مسجد نام بریده شکل را به آن داده اند.

مسجد قلعه ( مسجد سلطان سلیمان - آلانیا) :

این مسجد در آلانیا و در غرب منطقه ترسانه واقع شده و به دستور علاء الدین کیقباد اول پادشاه سلجوقی ساخته شده است . به خاطر اینکه این مسجد بین سالهای 1566-1530 به دستور سلطان سلیمان مجددا" ساخته شده بنام مسجد سلطان سلیمان هم مشهور است .

کلیسای نیکولاس قدیس :

قلعه ( دمره - Demre ) :

این مکان بعنوان جائیکه نیکولاس قدیس مشهور به بابانوئل به ارشاد مردم میپرداخت شناخته میشود. کلیسای یاد شده در قرن ششم میلادی پس از درگذشت این فرد روحانی به یادبود او ساخته شده است. از دیگر سو چند قطعه از سنگ لحد مرقد نیکولاس قدیس که در نیمه دوم قرن بیستم از طرف دریانوردان ایتالیایی شکسته و به سرقت رفته است در حال حاضر در موزه آنتالیا به نمایش گذاشته میشود. فستیوال بین المللی بابانوئل که هر ساله در روزهای 6 الی 8 دسامبر در منطقه قلعه ( دمره) و قاش برگزار میگردد در چند سال اخیر با همکاری غریبیان حالت سمپوزیوم به خود گرفته است .

کلیسای آیایورگی ( آلانیا) :

تصور می رود که کلیسایی آیایورگی که در حال حاضر در درون قلعه آلانیا جای دارد در قرن ششم میلادی از طرف مردم بیزانس ساخته شده است .  

استانبول

مسجد ایوب سلطان :

اولین مسجدی است که بعد از فتح استانبول در این شهر ساخته شده است . در سال 1458 به دستور فاتح سلطان محمد همراه یک آرامگاه بنا گردیده است . مسجد سلطان محمد فعلی در سال 1800 میلادی غیر از مناره های مسجد قبلی تخریب و از جانب حسین افندی مجددا" ساخته شده است .

آرامگاه ایوب سلطان :

در این آرامگاه که در سال 1458 ساخته شده است خالدبن زید ( حضرت ایوب) مدفون است .این شخص در اوایل ظهور اسلام به مکه رفته دین اسلام را پذیرفته و در جنگها پرچم دار حضرت محمد(ص) را بعهده گرفته است. ایوب ، هنگامیکه عربها برای هفتمین بار استانبول را محاصره کرده بودند در لشکر تحت فرمان ابوسفیان از حکمرانان اموی جنگیده و شهید شده است . مقبره ایوب که ابتدا در بیرون از دیواره قلعه قرار داشت پس از فتح استانبول از طرف سلطان محمد فاتح از جانب استادش آق شمس الدین یافت شد و سپس به دستور سلطان فاتح بر روی این مقبره بنای یادبود و مسجدی ساخته شد.

مسجد فاتح :

این مسجد به دستور سلطان محمد فاتح پیش از فتح استانبول از جانب وی برروی خرابه های کلیسای حواریون ساخته شده است . این مسجد به همراه بناهای اوقافی که آن را احاطه کرده اند مجموعه بزرگی را تشکیل میدهد. این مجموعه که از طرف سینان الدین یوسف ساخته شده بین سالهای 1470-1462 به اتمام رسیده است. این مجموعه همچنین بعنوان مجموعه بناهای خاص ترکها که هیچیک از ویژگیهای معماری بیزانس در آن دیده نمی شود پذیرفته شده است. مسجد بایزید : این مسجد در میدانی به همین نام قرار دارد . این مسجد بزرگ به همراه مجموعه وابسته به آن ( مدرسه ، مکتب خانه ، عمارت ، کاروانسرا و حمام ) بین سالهای 1506-1501 به دستور بایزید دوم فرزند سلطان فاتح ساخته شده است . این مسجد دارای دو مناره است که به فاصله 87 متر از یکدیگر قرار دارند و هر یک صاحب را پلکانی جداگانه می باشند . نقشه ساختمانی مسجد بایزید همانند نقشه مسجد ایاصوفیه است . لیکن از ایاصوفیه به علت ویژگی معماری ناشی از فرهنگ متنوع عبادی متمایز می گردد.

مسجد سلیمانیه و مجموعه آن :

این مجموعه که معمار سینان از آن بعنوان اثر دوران شاگردی خود یاد کرده در حقیقت یکی از زیباترین نمونه های معماری اسلامی بشمار میرود. این مجموعه از دیدگاه شهرسازی هم که نگریسته شود به جهت ویژگیهایی چون تکنیک ، استقامت ، زیبایی و آذین بندی درونی کاملا" موفق می نماید. این مجموعه متشکل از 6 مدرسه ، بخش چاپ و نشر ، عمارت ، کاروانسرا ، درمانگاه ، حمام ، مکتب خانه ، چند اتاق و مغازه و نیز مرقدهای سلطان قانونی و همسرش خرم سلطان ، به جهت ارتباطات اجتماعی و فرهنگی خود بعد از مجموعه مسجد فاتح بزرگترین مجموعه شمرده میشود. این مجموعه بین سالهای 1557-1550 به دستور سلطان سلیمان قانونی و به دست معمار سینان ساخته شده است . این مجموعه همچنین به جهت قرار گرفتن بخشهای مختلف آن در نقاط متفاوت یک تپه نیز جلوه خاصی یافته است . در گوشه حیاط مسجد 4 مناره ساده و در عین حال ظریف به چشم می خورد . دو تا از این مناره ها دارای دو جایگاه موذن و دو تای دیگر دارای سه جایگاه موذن است . از آنجائیکه سلطان سلیمان قانونی دهمین پادشاه عثمانیان بوده است، 10 جایگاه موذن یاد شده در این مجموعه با توجه به این مسئله در نظر گرفته شده است . بخشهای مختلف این مجموعه که بصورت یک تشکیلات وابسته به هم و منسجم بنا گردیده اند هر یک به تنهایی زیبایی خود را حفظ کرده اند . به عبارت دیگر هر یک از بخشهای این مجموعه یکدست ضمن حفظ ارتباط خود با دیگر بخشها ، خود به تنهایی یک بخشی کامل محسوب می گردند. علیرغم اینکه این مسجد در دوران اوج هنر کاشیکاری ساخته شده ، کاشیکاریهای تنها در محراب و دیوارهای آن بکار رفته است . در این میان ویژگی کم نظیر آکوستیکی دیوارهای مسجد را هم نباید فراموش کرد. مقبره سلطان سلیمان قانونی روبروی محراب جای گرفته است . در سمت چپ این مقبره ، مقبره مزین به کاشیکاری کم نظیر خرم سلطان قرار گرفته و در کنار آن نیز مقبره معمار سینان بزرگ جای دارد.

توضیح بیشتر :

مقبره معمار سینان :

این مقبره در صحن مسجد سلیمانیه قرار گرفته است . معمار بزرگ سینان ( سال وفات 1588) این مقبره که در نهایت زیبایی و در عین حال سادگی بنا شده برای خود ساخته است .

مسجد سلطان سلیم :

این مسجد در منطقه سلطان سلیم و در کنار دروازه ادیرنه واقع شده است . ساخت این مسجد در سال 1522 میلادی در زمان سلطان سلیمان قانونی به اتمام رسیده است . بنا به نوشته سردر مسجد ، این مسجد به دستور سلطان سلیم اول ساخته شده ، اما به روایت برخی منابع پسر سلطان سلیم جهت زنده نگاهداشتن یاد پدر دستور ساخت این مسجد را داده است. معماری بنا ، بسیار ساده است . سقف بخش موسوم به " محفل حکمران " بصورتی بسیار غنی و جالب توجه تزئین داده شده است . در نزدیکی محراب این مسجد ، مقبره هشت ضلعی مزین به کاشی های متنوع متعلق به سلطان یاووز سلیم ، در کنار آن نیز مقبره های متعلق به شاهزادگان سلطان سلیمان قانونی و دختران وی ودر سوی دیگر اینها نیز مقبره سلطان عبدالمجید قرار دارند.

مسجد هاسکی :  

این مسجد درسال 1538 میلادی و به دستور سلطان سلیمان قانونی بنام همسرش خرم سلطان و به دست معمار سینان ساخته شده است . این مسجد را مجموعه بناهایی متشکل از مدرسه ، دارالشفاء ، عمارت و سقاخانه احاطه کرده است .  این مکان در سال 1612 در دوران حکومت احمد اول گسترش داده شده است .

مسجد ینی ( جدید) :

این مسجد در منطقه امین اونو قرار دارد . این مسجد که بنای آن در سال 1597 میلادی به دستور صفیه سلطان مادر سلطان محمد سوم آغاز شده به علت مرگ پادشاه و مادرش ناتمام مانده و لیکن در سال 1663 به همت تورهان سلطان مادر سلطان محمد چهارم ساخت آن به پایان میرسد. کاشی کاریها و دیگر تزئینات انجام شده بر روی این بنا بسیار جالب توجه بوده و از سوی دیگر ترتیب گنبد بزرگ و گنبدهای کوچک این مسجد نگاه هر بیننده ای را به خود جلب می نمایند.

مسجد شاهزاده :

در منطقه ساراچ خانه و در مقابل کاخ شهرداری قرار دارد . سلطان سلیمان قانونی از معمار سینان میخواهد تا بنای یادبودی به جهت فوت پسرش محمد بسازد. بنا بر این ساخت این مسجد در سال 1544 شروع و در سال 1548 خاتمه می یابد. این مسجد که در مرکز شهر قرار دارد شامل ساختمانهایی از قبیل مدرسه ، مقبره ، چاپخانه ، و عمارت میشود که این مسجد را بصورت یک مجموعه در آورده است . تزئینات به کار رفته در دومناره این مسجد در نوع خود بی نظیرند . این بنا به خاطر ویژگیها و ظرافت های معماری خاص خود از دیگر بناهای مشابه آن متمایز می نماید اولین اثر معمار سینان است . مقبره های بسیاری این مسجد را احاطه کرده اند .

مسجد نور عثمانیه :

در ورودی نور عثمانیه بازار سرپوشیده قرار دارد . ساخت این مسجد در سال 1748 به دستور سلطان محمد اول شروع گردیده و به علت فوت این سلطان به دست سلطان عثمان سوم به اتمام رسیده است (1755) . نوشته های روی دیوار این مسجد که از نظر هنری بسیار با ارزش است ار آثار بسیار مشهور آن دوران یعنی متعلق به خطاطان معروفی چون راسیم و موم جوزاده احمد افندی میباشد. مسجد رستم پاشا : این مسجد در سال 1561 توسط معمار سینان و به دستور رستم پاشا یکی از صدر اعظم های سلطان سلیمان قانونی ساخته شده است . از آنجائیکه محل احداث این مسجد در منطقه امین اونو هم گودالی بزرگ و هم مکان تجاری بوده سینان در زیر مسجد انبارها و دکانهایی احداث کرده است . در واقع ارزش مسجد بیشتر ناشی از کنده کاریها و کاشی کاریهایی میشود که بصورت گلهایی چون میخک ، بابونه ، رز ، زنبق که در بیرون و درون این مسجد طراحی شده اند . کاشی کاریهای انجام شده در این مکان را می توان از زیباترین نمونه های دوران کلاسیک به حساب آورد. به عبارت دیگر این مسجد را بعنوان موزه هنر کاشی کاری نیز توصیف نمود.

مسجد سوکوللو محمد پاشا :

محل احداث این مسجد منطقه کادیرگا است . این مسجد در سال 1671 توسط معمار سینان و به دستور اسمه خان سلطان دختر سلطان سلیم سوم جهت یادبود همسرش صدر اعظم محمد پاشا ساخته شده است . دیواره داخلی مسجد تا دامنه گنبد با زیباترین کاشیها پوشانیده شده است . منبر نیز مزین به کاشی است .

مسجد ینی والده :

این مسجد در منطقه اسکودار استانبول واقع شده و در سال 1710 از سوی گولناز سلطان مادر احمد سوم بعنوان یک مجموعه ساخته شده است . این مسجد دارای 2 مناره با دو جایگاه موذن است . ساختمان این مسجد که جزو آخرین نمونه های معماری کلاسیک وابسته به سنن قدیمی و در دوران پسرفت ، از نظر مصالح بکار رفته جالب توجه است.  

مسجد بزم عالم والده سلطان ( دلما باغچه ) :

طبق کتیبه شاعر زیور که بروی درب شبستان قرار دارد ، آغاز کننده ساختمان این مسجد والده سلطان و تمام کننده آن نیز در سال 1853 عبدالمجید است . همچنین در تاریخ 1848 دیوارهای اطراف آن برداشته شده و در داخل مسجد موزه دریایی ایجاد گردیده است .

مسجد ایمراهور ایلیاس بیک ( کنیسای Studios ) :

این مسجد در سال 463 و در بین مناطق ساماتیا و یدی کوله ساخته شده است . این ساختمان که از بناهای قدیمی بیزانس است ، وقف Vaftizci Yohannes  گردیده است . در کف این ساختمان موزائیک های متعلق به قرن 13 دیده میشود. پس از فتح استانبول و در سال 1486 از سوی ایلیاس بیگ به مسجد تبدیل شده است. فقط در طول تاریخ بواسطه زمین لرزه و آتش سوزی ها دچار خسارت های فراوانی شده است و نهایتا" در سال 1908 با فرو ریختن سقف آن ، بدون آنکه تعمیر و بازسازی شود تا به امروز و به همان حالت باقیمانده است.

موزه کاریه Kariye ( کنیسای Khora )

Kariye که در منطقه ادیرنه کاپی استانبول واقع گردیده نام خود را از Khora به معنای مرتع خارج از شهر گرفته است. کلیسای Khora قبلا" و در دوران امپراتور ساخته شده است. این ساختمان که در طول تاریخ تخریب گردیده ، در قرن یازدهم مجددا" ساخته شده است . این کلیسا که در قرن 11 کاملا" خراب شده بود در قرن 11 مجددا" ساخته شد. این کلیسا که در هنگام استیلای لاتین کاملا" تخریب گردیده بود در آغاز قرن 14 به دستور Theodoros Metekhites بازسازی گردیده است . موزائیک و نقاشیهای موزه Kariye یکی از زیباترین هنرهای متعلق به قرن 16 و در واقع به دوران پایانی نقاشی بیزانس می باشد . در این موزه صحنه های مربوط به زندگی حضرت عیسی و حضرت مریم وجود دارد . این ساختمان که تا مدتی پس از فتح استانبول در سال 1453 بعنوان کلیسا مورد استفاده قرار می گرفت در سال 1511 تبدیل به مسجد شده و موزائیک و نقاشی های آن بوسیله کرکره های چوبی و غیره پوشانیده شده است . در بین سالهای 1958-1948 در نتیجه فعالیت های انستیتو آمریکا - بیزانس ، کلیه موزائیک و نقوش بیرون آورده شده و جهت بازدید عموم مفتوح شده است .

مسجد فتحیه ( کلیسای معبد Pammakaristo  ):

این کلیسا در منطقه فاتح واقع شده است . این ساختمان ، کلیسای معبد Pammakaristo ساخته شده در دوران بیزانس می باشد . با به پایان رسیدن استعلای لاتین قرن 13 و بروی خرابه های کلیسای قدیمی ساخته شده است . این کلیسا پس از فتح استانبول ، در دست مسیحیان باقی مانده و بعنوان معبد زنان مورد استفاده قرار گرفته است. در سال 1455 محل کلیسا به این محل منتقل و تا سال 1586 به همان صورت مانده است . این کلیسا در دوران مراد سوم (1595-1574) به مسجد تبدیل گردیده و به آن مسجد فتحیه نیز گفته میشود . کلیسای عثمانی اکنون بعنوان مسجد مورد استفاده قرار می گیرد . دیوار کلیسای جانبی نیز در دوران مراد سوم با موزائیک های ساده ساخته شده و در بین سالهای 1940-1936 و پس از بازسازی بعنوان موزه مورد استفاده قرار گرفته است . این مسجد که مشابه موزه ایا صوفیه است  یکی از بخشهای وابسته به مدیریت موزه ایا صوفیه می باشد.

یادبود (مقبره) آیاایرسین ( St.İrene ) :

این مقبره که در محوطه اول کاخ توپکاپی واقع گردیده در قرن ششم و توسط امپراتور Justinianus ساخته شده است . از نظر مصالح بکار رفته و معماری ، نمونه بارزی از ساز و ساخت های دوران بیزانس است . آثار داماد احمد فتحی پاشا از مشیران توپخانه بعنوان اولین پایه های موزه ترک در این مکان به نمایش گذاشته شده بود. ( در سال 1846) . در سال 1869 مقبره İrene نام موزه همایون را گرفته است . در طول زمان و بعلت ناکافی بودن مکان نمایش ، آثار موجود در این مکان در سال 1875 به کاخ چینی منتقل گردیده است . از سال 1908 نیز Aya İrene  بعنوان موزه نظامی مورد استفاده قرار گرفته است . سپس این مقبره که برای مدتی خالی مانده بود تعمیر و بعنوان یکی از واحدهای وابسته به موزه ایا صوفیه در آمده است .

مسجد زیرک ( کلیسای معبد Pantakrator ) :

یکی از معماریهای مهم بیزانس است . کلیسای اول مرکز می باشد. این مرکز از سه کلیسا بوجود آمده است . کلیسای بزرگ از سوی Eirene همسر دوم Joannes Komnenos (1143-1118) ساخته شده و وقف حضرت عیسی گردیده است . به این کلیسا ابتدا یک کلیسای کوچک برای انجام مراسم جنازه و سپس با حمایت Theotohas Eleousa یک کلیسای دیگر به آن اضافه شده است . پس از فتح استانبول ، بخش هایی از کلیسا به مدرسه تبدیل گردیده و نام ملا زیرک که از دانشمندان آن عصر بود را به خود گرفته است . در سال 1953 در زیر سقف آن یک سقف موزائیک با نوارهای گرد و چهارگوش پیدا شده است . این کلیسا با خطوط ظریف و غنای خود هنر امپراتوری قرن 12 را به نمایش می گذارد .

مسجد ایا صوفیه کوچک ( کلیسای Sergius , Bacchus ) :

در بین سالهای 536-527 از سوی امپراتور justiniaus ساخته شده و وقف 2 مادر روحانی به نامهای Bacchus و sergius گردیده است . این بنا بعنوان نمونه ای نادر از معماری بیزانس است . پس از فتح استانبول در سال 1504 در کلیسا یک سالن با 5 گنبد ساخته شده از سوی حسین آقا به مسجد تبدیل شده است . آنچه که در اینجا حلب توجه می نماید کتیبه های منقوش بروی ستونهای داخلی است .

مسجد عمارت قدیم ( کلیسای معبد Pantepoptes ) :

در کنار جاده فاتح به خلیج واقع گردیده و متعلق به قرن دوم می باشد. این بنا از سوی Anna dalaena مادر Alexios اول ساخته شده و زیباترین نمونه معماری آن دوران می باشد.

معبد نوه شالوم Neve Salom :

نام این معبد که در خیابان بیوک خندق منطقه گالاتاسرای واقع گردیده به معنای " وحی صلح " می باشد. این معبد که در تاریخ 25 مارس 1951 افتتاح گردیده هم اکنون مدرنترین و زیباترین معبد استانبول بوده و مراسم دینی مختلفی از قبیل بارغام ، مراسم بلوغ ، جنازه و یا مراسم تنفیذ کشیش اعظم در آن برگزار میگردد .  

معبد ایتالیایی ها :

این معبد در گالاتا و در جاده ضیاء پاشا قرار دارد . این معبد که از سوی موسویان تبعه ایتالیا و اتریشی ساکن در امپراتوری عثمانی ساخته شده در سال 1886 افتتاح گردیده است .  این اثر هنری با پلکانهای مرمری و جبهه ای با استیل Gotik  ، از نقاط دیدنی استانبول می باشد.

معبد عشق نازی :

این معبد تنها معبد باقیمانده از چند معبد متعلق یهودیان عشق ناز ریتین مذهب ساکن استانبول با جمعیتی کمتر از 1000 نفر می باشد. این معبد که در خیابان یوکسک کالدیریم منطقه گالاتا واقع گردیده ، از سوی عشق نازی های اتریشی الاصل ساخته شده و با منبر ( کرسی دعا ) بر گرفته از استیل Pagoda لهستانی و جبهه برگرفته از استیل اروپایی نمای متفاوتی از معابد سنتی Sefarad و Romaniot دارد.

معبد زولفاریس Zuıfaris :

این معبد در گالاتا واقع شده و از قرن 17 تا کنون فعالیت می نماید. بنای فعلی این معبد متعلق به قرن 19 است. پیش از احداث معبد Neve Salom ، این معبد که مراسم دینی متعددی در آن برگزار میگردد ، از چند سال پیش تا کنون فعالیتی ندارد . لیکن بر اساس برنامه تجلیل سال 1992 و بدون اینکه هویت دینی این بنا از بین برود تصمیم گرفته شد که به موزه ای تحت عنوان موزه 500 سال زندگی آرام تبدیل شود .

معبد آخریدا Ahrida :   

این معبد که در بالات قرار دارد در قرن 15 از سوی مهاجرین قصبه Ahri مقدونیه احداث گردیده است . کرسی دعای کشتی مانند این معبد ، به عقیده بعضی افراد نشانه کشتی نوح و به عقیده بعضی دیگر نشانی کرجی های عثمانی که مهاجرین sefarad را از اسپانیا به سواحل عثمانی آورد می باشد. این معبد که بیش از 500 سال فعالیت نموده چندین بار سوخته و مجددا" ساخته شده و یا بازسازی شده است . این معبد بر اساس برنامه تجلیل سال 1992 با استیل باروک عصرلاله بازسازی شده است.( F )  

کنیسه یانبول Yanbol  :

این کنیسه نیز از طرف یهودیان کوچ کرده از شهر یانبول مقدونیه ساخته شده و به همین جهت نیز نام یانبول را یدک می کشد ، در همان منطقه بالات استانبول واقع شده است . این مکان دومین کمنیسه فعال تاریخی یهودیان مقیم ترکیه محسوب میشود . گفته میشود تصاویر نقاشی شده بر سقف این کنیسه مربوط به شهر یانبولی مقدنیه است .

کنیسه حمدات اسرائیل Hemdat israel حیدر پاشا :

این کنیسه که در فاصله بسیار نزدیکی از ایستگاه راه آهن حیدر پاشا قرار دارد در تاریخ سوم سپتامبر 1989 مورد بهره برداری قرار گرفته و نام خود را از داستان تاسیس خود گرفته است. بعنوان نشانه تشکر از عبدالحمید دوم که غائله مردانی را که خواستار جلوگیری از ساخت آن بودند ، نام حمدات اسرائیل به معنای شفقت بنی اسرائیل و با استفاده از کلمات عربی و درج کلمات هم معنی حمید و حمدات به این مکان داده شده است .

کنیسه اتزآهاییم Ahayim Etz ( اورتاکوی ) :

اورتا کوی که از قدیم الایام مرکز زندگی موسویان بوده است ، پس از آتش سوزی بزرگ سال 1618 با مهاجرین جدیدالورود نمونه زیبایی از طرز اسکان موسویان می باشد. این مسجد ، کلیسا و معبد که در یک مثلث با دیواره های کوتاه ساخته شده نمونه بارزی از همزیستی مسالمت آمیز 3 دین الهی در کنار یکدیگر میباشد که تاریخ کنیسه Etz ahayim اورتا کوی که به معنای درخت زندگی است بر اساس فرامین تعمیرات تا قرن 17 می باشد . این کنیسه در نتیجه آتش سوزی 1941 کاملا" از بین رفته و فقط ( دولاب نگهداری اوراق و دست نویس و کپی Tevrat ) بصورت خرابه باقیمانده است.  

ازمیر

مسجد عیسی بیگ ( سلجوق ) :

آیا مسجد بر روی تپه آیا سولوک و در دامنه غربی کلیسای قدیمی سن ژان قرار گرفته . این بنای متعلق به دوران سلجوقیان در سال 1375 میلادی به دستور آیدین اوغلو عیسی بیگ ساخته شده است . نقشه این مسجد ضمن اینکه نسبت به نمونه های موجود در آناتولی غربی و بطور کلی در قرن 14 میلادی نوآوریهای قابل توجهی در خود داشت از جهت معماری ترک نیز الگوی کمیابی را ارائه میدهد. این مسجد در واقع نشانه های گذر از دوران سلجوقی به عثمانی را نمایان می سازد.  

مسجد حصار :

این مسجد که در سال 1592 میلادی در وسط میدان کمر آلتی - حصار اونو بنا گردیده بزرگترین مسجد ازمیر است . این مسجد که به صورت یک طبقه و از سنگ ساخته شده ویژگی بنای یادبود را نیز در خود دارد . گنبد بزرگ این مسجد توسط گنبدهای کوچک احاطه شده است. نمای درونی مسجد زیباترین هنر معماری عثمانی می باشد.  

مسجد بیرگی ( اودمیش) :  

این بنا در 9 کیلومتری اوده میش قرار دارد ، از جهت بافت شهری ویژگیهای هنر معماری سلجوقی و عثمانی را توامان دارد. همچنین در لیست میراث فرهنگی جهانی به ثبت رسیده است . مقبره و مدرسه امام بیرگه وی ، مدرسه دارالحدیث ، مسجد گودوک مناره ، مسجد جامع و مرقد آیدین اوغولاری در این جا قرار گرفته اند .  

کلیسای ازمیر :

این کلیسا ، دومین کلیسا از هفت کلیسای نام برده شده در کتاب انجیل می باشد. نام این کلیسا صورت " تعقیب شونده " و " صادق باش" معنی شده است . دوران طلایی این کلیسا به قرون دوم و سوم پس از میلاد بر می گردد. بنا بر روایت برخی از باستان شناسان و نویسندگان غربی آثار باقیمانده از این کلیسا در منطقه چشمه لیک در زیر کلیسای سن پلی کارپ مدفون مانده است .  

کنیسه بث اسرائیل کاراتاش :  

این کنیسه که در بلوار مدحت پاشا واقع شده ویژگیهای سبک ویکتوریا را در خود دارد بیشتر جهت انجام مراسم عروسی مورد استفاده قرار میگیرد .  

خانه حضرت مریم ( سلجوق ) :

این مکان مقدس که در 9 کیلومتری منطقه سلجوق و بر روی کوه بلبل داغی قرار گرفته محتملا" در قرن 4 پس از میلاد ساخته شده است . در بخش محراب اجاق گونه این بنا سمبلی از قلب طلایی حضرت عیسی گذاشته شده است . بنا بر روایتی که در این رابطه نقل میشود حضرت عیسی (ع) کمی پیش از دستگیری و به صلیب کشیده شدن مادر خود حضرت مریم را به دوست و یار نزدیکش سن ژان می سپارد . پس از به صلیب کشیده شدن حضرت عیسی (ع) سن ژان که نسبت به اقامت حضرت مریم در بیت المقدس احساس خطر می کند مخفیانه وی را به این منطقه می آورد . این روایت هر چند که با افسانه هایی هم آمیخته اما نشانه هایی از حقیقی بودن این حادثه موجود می باشد . سن ژان که مسئولیت مقدسی چون انتشار دین مسیحیت را نیز بعهده گرفته . شهر افس را که در آن زمان در موقعیت بزرگترین شهر آن عصر بوده جهت اقامت بر می گزیند . اما از آنجائیکه مایل نبود حضرت مریم را میان بت پرستان بگذارد در دامنه کوه بلبل داغی کلبه ای در میان درختان انبوه ساخته و حضرت مریم را در آنجا اسکان می دهد. او سپس هر روز بطور مخفیانه به ملاقات او رفته و برایش غذا برده و از احوالش باخبر می گردد. حضرت مریم تا سن 101 سالگی به همین صورت در این مکان زندگی کرده و در گذشته است . سن ژان سپس جنازه وی را در محلی که تنها خود میدانست دفن می کند . بعدها در زمانیکه دین مسیحیت گسترش یافته در همان مکان کلیسایی بصورت صلیب ساخته شده است . این خانه سپس در سال 1967 از جانب پاپ بعنوان مکان مقدس مسیحیان اعلام می گردد. پس از آن مسیحیان هرساله در اولین روز یکشنبه پس از پانزده آگوست به این مکان آمده و به انجام مراسم دینی می پردازند. انجام این مراسم بعنوان حج مسیحیان تلقی میگردد .    

کلیسای سن ژان ( سلجوق ) :

کلیسای سن ژان به دستور امپراتور ژوسیتنیوس در قرن ششم بعد از میلاد بر روی تپه آیا سولوک بنا شده است . محل دفن سن ژان در وسط کلیسا ، زیر گنبد آن و پائین تر از سطح زمین قرار دارد . بخش شرقی این مقبره به جایگاه راهبان کلیسا اختصاص یافته است . بخش یاد شده بصورت نیمدایره از کلیسا جدا شده است . در سر ستونهای مرمت شده ای که در بخش شمالی محوطه مقبره قرار دارند شرح حال مختصری از زندگی امپراتور ژوستینیوس و همسرش تئودورا به چشم می خورد.  

کلیسای برگاما ( برگاما ) :

این کلیسا تنها کلیسا از هفت کلیسای نامبرده شده در انجیل است که محل احداث آن مشخص می باشد. این کلیسا که از طرف مردم برگاما صحن سرخ نیز نامیده شده به اسم " سراپی ین " ( serapine ) به معنی نه در زمین و نه در آسمان نیز شناخته میشود . کلیسای برگاما در بین سالهای 500-313 بعد از میلاد نقش مهمی ایفا نموده است .   

قونیه

حرم و مرقد مولانا جلال الدین - مولوی :

هسته اولیه این مرقد در سال 1230 و بنا بر وصیت سلطان العلما بهاء الدین ولدین پدر مولانا جلال الدین با دفن جنازه وی در این مکان و ساختن آرامگاهی ساده بر روی آن تشکیل شد . بعد از وفات مولانا نیز به درخواست پروانه معین الدین و همسرش گرجی خاتون آرامگاهی در همین مکان برای وی ساخته شد. بعدها این آرامگاه با اضافه شدن ضمائم معماری دیگر جهت انجام امور دینی و اجتماعی ، تبدیل به حرم بزرگی به حالت امروزی در آمده است . حرم یاد شده که امور معماری آن پس از فوت مولانا یعنی از سال 1273 آغاز شده بود ، بعد از تشکیل نظام جمهوری در ترکیه به موزه تبدیل گشته است . در این موزه ، نوشته های با ارزش مربوط به مولانا و یا دیگر مولوی ها و یا اینکه به طریق مختلف به این آستانه رسیده اند. در کنار اینها نمونه های هنر خطاطی و تذهیب ، آثاری از فلز و شیشه و چوب و آلات موسیقی مورد استفاده در رقص سماع و همچنین انواع قالی و گلیم به نمایش گذاشته شده است . بخش جذاب این آرامگاه کنبد بلندی است بنام گنبد سبز که در روی قبر مولانا و پسرش سلطان ولدین ساخته شده است که به این گنبد خدرا هم گفته میشود . گنبدی که معمار بدرالدین در سال 1396 در دوران سلجوقی در این مکان ساخته آن را با کاشی های سبز مزین نموده است . داخل آرامگاه با گچبریها ، قلمکاری و نقش و نگار تزئین یافته است . ضریح مولوی از نمونه های بارز کنده کاری های چوبی است . اما این گنبد بلند در حال حاضر روی مقبره پدرش سلطان العلماء بهاء الدین ولدین قرار دارد. در قسمت شمالی آرامگاه سماع خانه ( محل انجام رقص دراویش مولوی ) و نمازخانه ها جای دارند که در قرن 16 میلادی به دستور سلطان سلیمان قانونی ساخته شده اند . حوض شب عروس نیز در روبروی مطبخ حرم قرار دارد . همه ساله در سالروز وفات مولوی رقص سماع از طرف مریدان وی در اطراف این حوض انجام میگیرد . از آنجائیکه مولوی مرگ را رسیدن به معشوق تفسیر می کرده است ، مراسمی یادبودی که در همین روزهای سالگرد انجام می گیرد بعنوان روزهای عروسی تعبیر می گردد. مولوی پیش از هر چیز یک دوست واقعی یک صلح دوست و یک راهنمای بزرگی است .  

مسجد علاء الدین :

محل احداث این مسجد تپه علاء الدین قونیه است . این مسجد به قرن دوازدهم و مربوط به دوران سلجوقی که در طول زمان نقشه آن نیز تغییر یافته از جهت معماری فاقد ساختار ارگانیک است . در منبر بسیار زیبای این مسجد که در تاریخ 1155 میلادی از چوب درخت آبنوس ساخته شده کتیبه هایی متعلق به سلطان مسعود و قلیچ ارسلان دوم به چشم می خورد . همچنین نام استادی بنام منگوم برتی بر روی آن نوشته شده است. در معماری این مسجد که چنان منبر بسیار قدیمی و پر ارزش را در خود جای داده وجود دو نوع سبک مربوط به دوران مختلف جلب توجه می نماید.  

مسجد عزیزیه :

اولین بار در سال 1676 مسجدی در این مکان به دستور مصطفی پاشا ساخته میشود لیکن این مسجد در سال 1867 دچار حریق شده و از بین می رود . پس از آن در سال 1872 سلطان عبدالعزیز و مادرش پرتونیال خاتون دستور ساخت مجدد این ساختمان را در همین مکان میدهند که امروز نیز پابرجاست .  

مسجد اینجه مناره لی ( مناره باریک ) و مدرسه دینی آن :

این مسجد که در قسمت غرب تپه علاء الدین قرار گرفته به سال 1260 میلادی به دستور وزیر سلجوقی صاحب آتا ساخته شده است . علیرغم درب سنگی با عظمت آن ، معماری مسجد بسیار ساده و بدون تزئینات است . کنده کاری روی سنگ که نشانگر قدرت هنر سلجوقیان می باشد و از پیدایش سبک گوتیک فرانسوی به این طرف اصیل ترین نوع هنر به شمار می رود.  

مسجد ایپلیکچی و مدرسه آن :

این مسجد در ضلع شرقی تپه علاء الدین واقع شده است . چنانکه تاریخ وقف مدرسه نشان می دهد این مسجد احتمالا" در دوران قلیچ ارسلان دوم به دستور وزیر شمس الدین آلتون باء ساخته شده است . ( اواخر قرن دوازده میلادی ) . این مسجد و مدرسه آن سپس در سال 1332 میلادی از طرف حاج ابوبکر گسترش داده شده است . محراب مزین به انواع فیروزه و کاشی کاری و همچنین طرحهای هندسی بکار رفته در آمن نماینگر قدمت این نوع تزئین رایج در آناتولی قدیم می باشد. این بنا از جهت قدمت و نیز اینکه زمانی مولانا جلال الدین رومی در این مکان تدریس میکرده است با اهمیت است .  

مجموعه صاحب آتا :

تحقیقات انجام شده در دوران اخیر نشاندهنده این است که مسجد صاحب آتا در اصل مسجدی چوبی بنا شده بر روی پایه ها بوده است که آنها نیز از جنس چوب بوده اند و طول این مسجد تا جائیکه امروز دو مناره آن قرار دارند ادامه داشته است . از نوشته های داخل مسجد پیدا است که ساخت این مسجد به دستور وزیر سلجوقی صاحب آتا آغاز شده و معمار آن نیز کولوک بن عبدالله نامی بوده است . لذا این مسجد نمونه قدیمی ترین نوع مسجد چوبی شناخته شده دوران سلجوقی است . با اضافه شدن یک آرامگاه و خانگاه به این بنا در سال 1283 میلادی بصورت یک مجموعه در آمده است. از این بنا امروز تنها محراب کاشیکاری شده با شکوه آن باقی مانده است .  

مجموعه لالا مصطفی پاشا :

این مجموعه از سه بخش شامل مسجد ، عمارت ، بازار تشکیل شده است . مسجد بخشی از این مجموعه وسیعی را تشکیل می دهد . این مجموعه که در سال 1576 به دستور لالا مصطفی پاشا ساخته شده است در بعضی از منابع جزو آثار معمار سینان بشمار رفته است .    

مسجد اشرف اوغلو :

این مسجد در شمال شهرستان بی شهیر و در محله ایچری شهیر واقع شده است . این بنای ساخته شده در بین سالهای 1299-1296 میلادی در واقع بزرگترین واصیل ترین مسجد چوبی ساخته شده در آناتولی است. بنای یادشده با کنده کاریهای روی سنگ و چوب ، قلمکاریها و کاشی کاریهای بسیار زیبای خود ضمن ایجاد یک مجموعه هماهنگ ، نقطه اوج هنر سلجوقی را به نمایش گذاشته است . ارتفاع محراب پوشیده شده از انواع فیروزه و کاشیهای رنگارنگ 6 متر و عرض آن 5/5 متر می باشد. اشرف اوغلو که یکی از خوانین محلی وقت بوده با تزئینات چشمگیر و مسحور کننده ای که در دیوارها و محراب و منبر این مسجد انجام داده در واقع ذوق و سلیقه ظریف خود را نمایان ساخته است.  

آرامگاه ملا نصرالدین :

در شرق شهر آک شهیر قرار دارد و به یادبود ملا نصرالدین ساخته شده است . این بنا به تدریج که مرمت یافته خصوصیات مربوط به خود را از دست داده است . و شکل امروزی آن در سال 1905 از طرف فرماندار آک شهیر بنام شکروبیک بازسازی شده است . از بنای قدیمی این مکان فقط قسمت وسط آن باقیمانده است . بر روی بقعه این مکان که از سنگ مرمر ساخته شده سال فوت استاد طنز 683 هجری (1284) به صورت معکوس 386 نوشته شده است .  

صومعه سیاتا ( Sille ) :

بنای با اهمیتی است متعلق به دوران اولیه پیدایش مسیحیت که در 8 کیلومتری شمال غربی قونیه واقع شده است . در این دوران بسیاری از صومعه ها از جمله صومعه (آق ماناستیر _سن خورتیان St.choritan ) از طرف کشیشان در دل کوهها ساخته میشد. در واقع اولین صومعه های مسیحیان به این صورت ساخته شده اند .  

صومعه آق ماناستیر ( Haghlos Kharitan ) :  

این صومعه در مسیر قونیه - سیلله واقع شده است. صومعه مذکور که اتاقهایش بین ساختاری کوهستانی و پر از تخته سنگ احاطه شده در تاریخ 274 پس از میلاد به یادبود قدیسی بنام سن خورتیان ساخته شده است .  

کلیسای هاگیا النی ( Haghiya Eleni ) :

این کلیسای واقع در منطقه سیلله قونیه که در تاریخ 327 پس از میلاد در زمان امپراتوری کنستانتین ساخته شده از اولین کلیساهای ساخته شده در آناتولی است . این کلیسا مزین به تصاویری از حضرت عیسی ، حضرت مریم و حواریون می باشد. چنانکه از نوشته سر در داخلی کلیسا بر می آید این کلیسا بنام میکائیل آرهون کولان نامگذاری شده است . بنا در طول زمان مرمت شده و در حال حاضر بلا استفاده است .  

منطقه لیسترا

( خاتون سرای - مرام ) :

محلی است واقع در جنوب غربی قونیه و در یک کیلومتری شهرستان خاتون سرای که به نام ذول کارا نیز شناخته میشود . لیسترا در دوران آگوست امپراتور روم ( قرن ششم قبل از میلاد) از اقمار وابسته به منطقه ینکااولین محسوب میشده است . بعدها در دوره گسترش مسیحیت به مرکز مهم اسقف های مسیحی تبدیل شده است . مبلغ دینی به اسم سن پا اول که از منطقه تارسوس به منطقه یالواچ مهاجرت می کند ، پس از مدتی بهمراهی بارناباس به لیستر آمده در انجا به تبلیغ دین مسیحیت می پردازد . ارتموس که یکی از دوازده حواری حضرت مسیح بوده در لیسترا بعنوان اسقف برگزیده میشود. امروزه نیز نشانه های اسکان قدیمی در منطقه لیسترا اورن قابل رویت است .   

مانیسا

مسجد جامع و مجموعه آن :

این مجموعه متشکل از یک مسجد و یک مدرسه متصل به آن و یک مقبره و یک حمام واقع در شمال شرقی این بنا ، در بخش جلویی دیوار قلعه بصورت مشرف برشهر ساخته شده است . این مسجد که در تاریخ 1376 میلادی به دستور اسحق چلبی ساخته شده دارای مهمترین و جالبترین معماری مربوط به دوران ملک الطوایفی در آناتولی می باشد. به تعبیری دیگر این مجموعه شاهکارهای کنده کاری روی چوب مربوط به دوران ملک الطوایفی ترکها را به نمایش می گذارد .

مسجد مرادیه و مجموعه آن :

مجموعه مرادیه که نماینگر با شکوهترین نمونه معماری قرن 16 عثمانی می باشد شامل یک مسجد ، مدرسه ، عمارت ، چند دکان و یک کتابخانه که در قرن نوزدهم به آن اضافه شده میگردد. مسجد این مجموعه در بین سالهای 1588-1583 در دوران شاهزادگی سلطان مراد سوم ساخته شده است . طرح این مسجد و مجموعه آن احتمالا" از جانب معمار سینان انجام گرفته لیکن امور مربوط به ساخت آنها از طرف معمار محمود آقا و پس از مرگ او از سوی محمد آقای معمار پی گیری شده است . نمای بیرونی مسجد بسیار زیبا ست و در گوشه های شمالی مسجد دو مناره با جایگاه موذن به چشم می خورد.

مسجد سلطان و مجموعه آن :

این مجموعه متشکل از مسجد ، مدرسه ، مکتب خانه ، عمارت و مانند آن در سال 1522 از طرف معمار عجم علی ساخته شده است . از آنجائیکه هر ساله در ماه آوریل به مناسبت فرا رسیدن نوروز معجونی از نوعی گیاه به نام مسیر از بالای مناره این مسجد بین مردم تقسیم میشود این مسجد به نام مسجد مسیر نیز شناخته میشود .

مسجد عیوض پاشا :

این مسجد در سال 1484 به دستور عیوض پاشا ساخته شده است .

مجموعه خاتونیه :

این مجموعه در سال 1490 به دستور حسنی شاه خاتون مادر سلطان بایزید دوم و شاهزاده شاهنشاه ساخته شده است . صحن این مجموعه را مسجد ، مدرسه ، عمارت و مکتب خانه احاطه کرده است .

کلیسای تآتریا ( Thyatira ) :

امروزه چنانکه از آثار آجری باقیمانده در داخل شهر آک حصار بر می آید در زمانهای بسیار قدیم کلیسایی در آنجا وجود داشته است نام این کلیسا که تصور می رود یکی از 7 کلیسای نامبرده شده در انجیل باشد ، به صورتهای همیشه قربانی و سخت گیرنده نیز معنی شده است .

کلیسای فیلادلفیا :

تصور می رود خرابه دیواره هائیکه امروز در محل حمایت اطفال شهر آلاشهیر در پشت یک خانه باقی مانده اند متعلق به کلیسای فیلادلفیا باشد که جزو هفت کلیسای نام برده شده در کتاب انجیل است . نام این کلیسا بعنوان " عشق برادرانه " و " درب باز" معنا شده است .

کلیسای ساردیس ( سارد) :

در منطقه سارد در کنار معبد آرتمیس کلیسایی ساخته شده از آجر و سنگهای کوچک وجود دارد . معنای نام این کلیسا نیز که جزو هفت کلیسای قید شده در انجیل است، " نامیرا" و " همراه من بیا " می باشد. کنیسه ساردیس (سارد ) : کنیسه ساردیس که در نتیجه حفاریهای باستان شناسان در سال 1962 در مرکز پادشاهی لیدیایی ها یعنی شهر سارد کشف شده ساختمانی به طول 160 متر و به عرض 18 متر و به گنجایش هزار نفر می باشد. این کنیسه که پس از مرمت در حال حاضر بصورت فعال است بنا به گفته مورخین متعلق به قرون چهار الی دو پیش از میلاد می باشد ، یک بار بر اثر زلزله خراب شده اما در اولین قرن پس از میلاد دوباره بازسازی شده است . این کنیسه همچنین دلیل آشکار مبنی بر سکونت یهودیان در منطقه اژه است . در این میان چنانکه از علامات حک شده بر روی دیوار دکانهای دو طرف مسیر مرمرین این کنیسه بر می آید این دکانها متعلق به یهودیان ثروتمند آن زمان بوده است.  

موغلا مسجد کورشونلو :

مسجد یاد شده که در تاریخ 1493 به دستور عسسیت شجاع الدین ساخته شده دارای طرح مرکزی با گنبدی بزرگ است . دو گنبد کوچک که در دو طرف آن قرار داشته بعدها به هنگام مرمت به دستور حاج ابراهیم آقازاده حمدی بیگ برداشته شده اند ، همچنین هنگام همین مرمت سربهای به کار رفته در ساختمان نیز تعویض شده است . بعلاوه نقش و نگارهای داخل آن نیز با رنگهایی که از رودوس آورده شده کار شده اند . سپس در سال 1900 شریف افندی نیز محل نماز جماعت را گسترش داده است.

آشاغی کلیسا ( فتحیه - Panayia Pirgiotissa ) :

این کلیسا واقع در منطقه کایاکوی است . این کلیسا که بخش اعظم آن هنوز پابرجاست تا اواخر قرن نوزدهم مورد استفاده قرار می گرفته است . لنگه چوبی و اورژینال درب شمالی این کلیسا در حال حاضر در موزه فتحیه به نمایش گذاشته شده است . بیشتر نقاشیهای دیواری مربوط به حضرت عیسی و حواریون وی هنوز سالم باقی مانده اند.

یوکاری کلیسا ( Taxirthis ) :

این کلیسا نیز واقع در منطقه کایاکوی می باشد . تاریخ ساخت آن دقیقا" مشخص نیست فقط تخمین زده میشود که پیش از آشاغی کلیسا ساخته شده است .

مجموعه کلیساهای گمی لر آداسی ( فتحیه ) :

در میان خیل مخروبه های متعلق به قرن پنجم میلادی در منطقه گمی لر آداسی کایاکوی چهار کلیسای بزرگ و بسیاری بناهای عادی جلب توجه می نمایند. در این میان تونلی که حدودا" 80 متر طول دارد و در کلیسای واقع در بلندترین نقطه جزیره گمی لر آداسی را به کلیسای قرار گرفته در سمت شرق متصل می سازد ترکیب ساختاری جالبی را تشکیل داده است . به گفته گروه باستانشناسی ژاپنی که در منطقه مزبور به تحقیق پرداخته اند چنین ترکیب ساختاری کلیساها احتمالا" برای انجام مراسم دینی خاصی ایجاد شده است .

شانلی اورفا مسجد جامع :

یکی از قدیمی ترین مسجدهای واقع در مرکز شهر اورفا است . درحالیکه در ابتدا یک کنیه بوده . ازجانب اسقنی رابولا ( فوت در بین سالهای 436-435 بعد از میلاد ) تبدیل به کلیسایی بنام سن استفان می شود . بنای یادشده که بجهت سنگ مرمرهای قرمز رنگ بکار رفته در ستونهای آن به کلیسای سرخ نیز مشهور بود . بعدها یعنی بین سالهای 1175-1170 از طرف نورالدین زنگی به مسجد کنونی تبدیل شده است . این بنا که در گروه مساجد بنا شده بر روی پایه های بسیار در آناتولی بشمار می رود , دارای طرحی بشکل مکعب مستطیل است . محل برگزاری نماز جماعت , که با چهارده رواق نوک تیز با پایه های دارای خطوط اوریب احاطه شده و رو به صحن مسجد قرار دارند در واقع طرحی را بنمایش می گذارند که در آناتولی برای اولین بار در همین مسجد جامع شانلی اورفا مورد استفاده قرار گرفته است . برج هشت ضلعی این بنا که در گذشته زنگهای کلیسا در آن قرار داشته , بعد تبدیل به مناره مسجد شده است .

مسجد و غار محل ولادت حضرت ابراهیم (ع) :

حضرت ابراهیم (ع) در غار واقع در ضلع جنوبی صحن مسجد ولادت خلیل (ع) چشم بجهان گشوده است . چنانکه روایت می کنند : نمرود سلطان وقت یک شب خوابی می بیند و فردای آن شب وقتی تعبیر آنرا از منجمین می پرسد , باو جواب می دهند که : مسال کودکی بدنیا خواهد آمد که او به سلطنت شما پایان خواهد داد . نمرود نیز جهت جلوگیری از این حادثه دستور می دهد , تمامی کودکانی که در آن سال بدنیا می آیند , فورا" نابود شوند . اما همسر آذر که مسئول بتهای کاخ نمرود بوده , پنهانی به غار یاد شده رفته , در آنجا حضرت ابراهیم (ع) را بدنیا می آورد . حضرت ابراهیم (ع) تا هفت سالگی در همین غار زندگی می کرده است . در این میان اعتقادی مبنی بر شفا بخش بودن آب موجود در این غار هنوز هم رایج است .

دریاچه بالیکلی

( دریاچه های خلیل الرحمان و عین زلیخا ) :

این مکان در مرکز شهر واقع است و به جهت ماهیهای درون آن , همچنین درختان بسیار قدیمی جنار و بید اطراف آن حالتی چون آکواریومی طبیعی دارد . دریاچه ها , بنامهای عین ( چشم ) زلیخا و خلیل الرحمان دو تا هستند . حضرت ابراهیم (ع) به سبب شکستن بتهای مورد پرستش نمرود و مردم او و نیز دعوت مردم به پرستش خدای یگانه , از بالای قلعه شانلی اورفا به درون آتش پرتاب می شود . اما بنا به امر پروردگار عالم , آتش افروخته شده , به آب و هیزم آن نیز تبدیل به ماهیان می شوند به محل فرود آمدن حضرت ابراهیم (ع) دریاچه خلیل الرحمان گویند . در این میان زلیخا دختر خوانده نمرود شاه که عاشق حضرت ابراهیم (ع) گشته از نمرود خواهان بخشش حضرت ابراهیم (ع) می شود . اما وقتی شاهد به آتش انداخته شدن حضرت ابراهیم (ع) می شود , وی نیز طاقت نیاورده , خود را به درون همان آتش می اندازد .محل سقوط ایشان نیز دریاچه عین زلیخا نامیده می شود .

حضرت ایوب نبی و درگاه ایشان :

روایت می شود که حضرت ایوب پیامبر (ع) در سال 2100 پیش از میلاد در سوریه , در روستایی بنام دسنیه واقع در منطقه ای بنام دیاربالا جایی در فاصله بین دمشق وراملا بدنیا آمده است . حضرت ایوب ( ع) پس از آنکه دچار بیماری جزام می شود و به همراه همسرش رحیمه در غاری به چله نشینی پرداخته , از عبادت خداوند یکتا هیچ باز نمی ماند و علیرغم درد و رنج فراوانی که می کشد , نسبت به خداوند عاصی نمی گردد . و سرانجام حضرت ایوب (ع) از این آزمایش الهی پیروز و سربلند بیرون می آید . بیماری اش از طریق شتشو و در آبی شفا بخش که خداوند بر وی معلوم می گرداند کاملا" رفع می شود . سپس خداوند , براو و همسرش فرزند و ثروت و همچنین عمری طولانی عطا می فرماید . غارواقع در مرکز شانلی اورفا که روزگاری مکان چله نشینی حضرت ایوب نبی بوده , بعنوان در گاه حضرت ایوب (ع) زیارت می شود مسجد عمریه قدیم : از آنجا که تاریخ ثبت شده بر روی لوح این مسجد مربوط به سال مرمت آن می شود , تاریخ ساخت این مسجد مشخص نیست . مردم , با در نظر گرفتن نام مسجد , معتقدند که این بنا به دستور خلیفه دوم حضرت عمر ساخته شده است . بر روی لوحه که در دیوار ضلع شرقی مصلا تعبیه شده , ثبت است که این مسج در سال 1301 از جانب محمد آغا نامی مورد مرمت قرار گرفته است . بنا بر این تاریخ , مسجد عمریه یکی از قدیمیترین مساجد بنا شده در شهر اورفا است

مسجد خلیل الرحمان

( مسجد دوشه مه – مسجد مقام ) :

این بنا که در ضلع جنوب غربی دریاچه خلیل الرحمان واقع شده , در حقیقت مجموعه ای متشکل از مدرسه , گورستان و آستانه ای که بعد از افتادن حضرت ابراهیم (ع) در آتش در محل سقوط وی ایجاد شده می باشد این بنا , در قرن سیزدهم در دوران حکمرانی ایوبیان بر روی کلیسای حضرت مریم (س) که در سال 504 میلادی ( در دوران حکومت بیزانس ) با پشتیبانی مالی اوربیسیوس جهت استفاده مونوفیستها ساخته شده , برپا گردیده است . چنانکه در لوح واقع در سمت غربی مناره سنگی این مسجد که در ضلع جنوب شرقی صحن مسجد قرار دارد , ثبت شده , این مسجد در سال 1211 به امر ملک اشرف مظفر الدین موسی از حکمرانان ایوبی ساخته شده است .

مسجد رضوانیه

( مسجد زولومیه ) :

این بنای واقع در ضلع شمالی دریاچه خلیل الرحمان در محلی که قبلا" در دوران بیزانس کلیسای سن توماس در آنجا احداث شده , به دستور رضوان احمد پاشا والی راقا" ( از ولایت عثمانی ) ساخته شده است . آرامگاههای حضرت ایوب , حضرت الیاس و رحیمه خاتون

( روستای ایوب نبی – ویرانشهر ) :

روایت می شود که محل دفن حضرت ایوب نبی در روستای ایوب نبی واقع در 12 کیلومتری شهرستان و ایرانشهر , می باشد . حضرت ایوب (ع) پس از هفت سال چله نشینی و عبادت با رهنمایی خداوند , در آبی شفا بخش خود را شتشو داده , از تمامی زخمهای جزام رهایی می یابد . بعد از آن بهمراه همسر وفادارش رحیمه خاتون در روستای ایوب نبی بزندگی ادامه می دهند . مقبره هر دو ایشان , در همین روستا است . از سوی دیگر , مرقد حضرت الیاس ( الیاسا ) نیز که به نیت دیدن حضرت ایوب (ع) به مدت سه ماه راه پیموده و با اینکه خیلی نزدیک شده ولی موفق به دیدار وی نشده در همین روستا است .

همچنین حکایتی بدین شرح روایت می شودکه: سلطان مراد چهارم ( از سلاطین عثمانی ) در راه لشکرکشی به بغداد , هنگامی که به روستای ایوب نبی می رسد , فرمان یک شب استراحت می دهد . وی آن شب در خواب می بیند که کسی به او ندا می دهد که : جایی که اطراق کردید , آستانه حضرت ایوب پیامبر است . فردا صبح که برخاستی , دز محلی که اسبت شیهه کشید و سه بار پایش را بر زمین کوبید , مسجدی و مرقدی بنا کن ونیز بنا بر روایتی دیگر که خصوصا" دربین مردم بومی منطقه متداول است : تخته سنگ مقدسی که حضرت ایوب (ع) بدان تکیه می کرده , در همین روستا است . آنهاییکه به زیارت مرقد حضرت ایوب (ع) می آیند , ابتدا به زیارت مرقد حضرت الیاس (ع) می روند زیرا معتقدند که حضرت ایوب (ع) خود فرموده است : آنانی که به زیارت من می آیند . اول باید به زیارت حضرت الیاس (ع) بروند . آنان سپس به نوبت به زیارت حضرت ایوب (ع) , بعد همسر وی رحیمه خاتون و پس از آن به زیارت سنگ مقدس می روند .

شهر شعیب (حران ) :

منطقه ای است در 45 کیلومتری شهر حرران , آثار باقی مانده در آنجا , مربوط به دوران روم باستان می شود . در این محل , بر روی صدها گور ایجاد شده در تخته سنگها , بناهایی بعنوان آرامگاه ساخته شده است که باقیمانده دیواره های برخی از این آرامگاهها تا به امروز مانده اند . غاری واقع در میان خرابه های شهر شعیب , بعنوان آستانه حضرت شعیب نبی شناخته می شود . مسجد جامع ( حرران ) : این بنای واقع در دامنه شمال شرقی بلندی حرران , در بین سالهای 750-744 به دستور مروان دوم از حکمرانان اموی ساخته شده است . گمان می رود این مسجد , با مدرسه مشهورش , همچنین حمام و در مانگاهش بصورت مجموعه ای بوده است . این بنا که به جهت قدیمی ترین و بزرگترین مسجد در آناتولی بودن مشهور است , بخاطر دارا بودن آثار معماری باقیمانده از مرمتهای دوران سلجوقی , زیباترین نمونه های تزیین سنگی را نیز بنمایش گذاشته است .

کلیسای در یعقوب ( تخت نمرود ) :

این بنای واقع در بلندی داملاجیک در غرب قلعه اورفا , بعنوان یکی از کلیساهای احداث شده پس از ظهور دین مسیحی شناخته می شود . گمان می رود که این کلیسا از جانب آسوریان که در سال 38 میلادی مسیحیت را پذیرفتند ساخته شده است . همانگونه که گروهی اینجا را تخت نمرود نامیده اند , گروهی دیگر نیز این مکان را گور نمرود نام داده اند . اینجا همچنین بعنوان کوه آپگار نیز شناخته می شود . آسوریان هم این بنا را صومعه ارواح نامیده اند .

دیرمسیح ( کلیسای عیسی ) :

دیر این کلیسای واقع در محله تلفندر , یکی از اولین کلیساهای تاریخ مسیحیت است که در سال 38 پس از میلاد از جانب آسوریان ساخته شده است . بنا بر نوشته اولیا چلبی , حضرت عیسی (ع) به اورفا آمده و این کلیسا را زیارت کرده و به همین جهت هم این کلیسا , دیر مسیح نامیده شده است .

حرران ( حرران ) :

عبرانی ها که به جهت دین و زبانشان یکی از قدیمیترین مردم محسوب می شوند , در عین حال بعنوان قومی شناخته می شوند که برای اولین بار به یکتا پرستی پرداخته اند قوم یهودی نژاد سامی که در کتابهای مقدس از آنان نامبرده شده , بنا بر روایت تورات به حضرت ابراهیم پیامبر(ع) که آنزمان رهبر عبرانیهای یهوایی بوده گفته شده است : قبیله ات را بردار و سرزمین پدری ات ( شهراور- اورفای کنونی ) را رها کن به سرزمینی که نشانت می دهم برو . قوم تو در آنجا ملت بزرگی خواهد شد .

همچنین در کتاب تورات نقل می شود : آبرام هنگامی که به حرران رفت , 75 سال سن داشت . در این میان بنا بر ادعای گروههای علمی , خانه حضرت ابراهیم (ع) در میان خرابه های واقع در دامنه شمالی تپه ای که در وسط شهر قرار دارد , می باشد . وان مسجد خسروپاشا : این بنای واقع در شهر وان قدیم , بدستور خسروپاشا بیلربیگی وان و از وزرای سلطان سلیمان قانونی ساخته شده است . تاریخ ساخت این مسجد چنانکه در لوح بر سر در مسجد آمده , 1567 می باشد . 

مسجد قایاچلبی :

ساخت این مسجد در سال 1592 در شهر وان قدیم بدستور چلبی زاده قوچ بیگ از اشراف وان آغاز شده و بعد به دستور جم دده اوغلی محمد بیگ ازهمان خانواده باتمام رسیده است .

کلیسای چارپاناک ( جزیره چارپاناک ) :

برای رسیدن به جزیره چارپاناک واقع در شمالشرقی دریاچه وان و در حوالی خلیج کوچک چیت اورن باید از اسکله مرکزی وان بوسیله قایق موتوری مسیری یک ساعت و چهل دقیقه ای را طی نمود . کلیسای چارپاناک که در سالهای آغازین قرن دوازده میلادی ساخته شده , مزین به در تاج شکل , دیواره های هندسی و یک سری نقوش صلیب می باشد . این مکان بعنوان جایی , شکوه و زیبایی اولیه خود را همچنان حفظ کرده است .

گنبد ( برج )

جلمه خاتون ( گواش ) :

این آرامگاه بنا شده در گورستان سلجوقی واقع در ورودی شهرستان گواش , در سال 1358 در دوران حکمرانی قره قویونلوها بنام جلمه خاتون دختر عزالدین شیر ساخته شده است . گنبد این آرامگاه آثار معماری دوره سلجوقی را در خود دارد . درگورستان واقع در اینجا که تخمینا" از سالهای ابتدایی قرن 12 الی پایان قرن 16 مورد استفاده قرار می گرفته , سنگ قبرهایی با شکلهای مختلف هندسی وجود دارند . رویهمرفته آرامگاه جلمه خاتون و گورستان سلجوقیان نوعی موزه فضای باز محسوب می شوند .

کلیسا ی آق دامار ( جزیره آق دامار – گواش ) :

برای رسیدن به این کلیسای واقع در 55 کیلومتری شهروان , از اسکله بین راه وان - تاتوان باید بوسیله قایق موتوری مسیری 20 دقیقه ای را طی کرد . این کلیسا بین سالهای 921-915 م . به دستور گاگیگ اول از خاندان و اسپاراکان ساخته شده است . این بنا بصورت یونجه چهار برگه طراحی شده و بافت سنگی زرد گونه آن نهایت استادی معمارش را بنمایش می گذارد . در دیواره های درونی کلیسا نقاشیهای آبرنگ روی گچ و در دیوارهای بیرونی نیز نقوش برجسته توجه را جلب می نمایند . در نقوش یاد شده , نماهایی مربوط به قصه های چون آدم و حوا , حضرت یونس پیامبر , پسرش اسماعیل , حضرت داوود و قلیات کار شده است . همچنین در دیوارهای فوقانی و بیرونی کلیسا بصورت دور تا دور نقوش برجسته دیگری چون خوشه های انگور , دیواره های نازک و آویزان و حیوانات مختلف بچشم می خورند .

گنبد ( برج ) علی یار ( ارجیش ) :

این بنای واقع در ضلع جنوبی ورودی شهر ارجیش , بنا بر مدارک بدست آمده بدستور علی یار بیگ از شاهان قره قویونلو ساخته شده است . 

طرابزون

مسجد عمارت بزرگ ( خاتونیه مسجد عایشه – گلبهار خاتون ) :

این مسجد که در سال 1514 در درون یک مجموعه بنا در نزدیکی پل زاگنوس و بنام عایشه – گلبهار خاتون مادر یاووز سلطان سلیم پادشاه عثمانی ساخته شده , در شهر طرابزون در میان آثار مربوط به ترکها دارای جایگاه خاصی است . این بنا در گروه مساجد زاویه دار قرار می گیرد . این نوع طراحی برای اولین بار در معماری دوران اولیه عثمانیان دیده شده است . لیکن بخش صحن که در مساجد زاویه دار به چشم می خورد , در مسجد یاد شده وجود ندارد . در اینجا تزیین دیوارهای بنا اهمیت دارد مناره ضلع غربی مسجد , همانند مناره های کلاسیک دوران عثمانی ساخته شده است .

مسجد فاتح

( مسجد اورتا حصار / کلیسای پاناقیا کریسو سفالوس Chrysocephalos Ranaghia )

این بنا که بعنوان مشهورترین کلیسای طرابزون شناخته شده در محله اورتا حصار این شهر واقع است . تصور بر این است که این کلیسا , به دستور هانمیبالیانوس برادر زاده کنستانتین ( 364-325 م . ) بر روی یک معبد قدیمی متعلق به رومیان ساخته شده است . کلیسا که بعنوان کلیسای جامع کومنن ها شناخته می شده , با وقف شدن بنام حضرت مریم (س) بعنوان سرطلایی نامگذاری شده است . علت این نامگذاری هم از آنجا ناشی می شود که هاله بالای سر تصویر حضرت مریم که در قابی بقطر یک متر و در زیر گنبد نیمکره ای بنا قرار گرفته , با طلا ایجاد شده است . کلیسا , پس از تصرف طرابزون بدست ترکها در سال 1461 تبدیل به مسجد شده است . بعضی از محققین این کلیسا را شبیه مسجد ایاصوفیه در استانبول می دانند .

مسجد بازار :

این بنای واقع در محله کمرآتی چارشی ( بازار زیر گذر ) بزرگترین مسجد طرابزون است که در سال 1839 بدستور عثمان پاشای خزانه دار زاده از حکام طربزون ساخته شده است . سنگکاری این بنا چشمگیر می باشد .

مسجد اسکندرپاشا :

در پشت ساختمان شهرداری طرابزون در میدان تقسیم واقع است. بنا بر مستندات , در قرن شانزدهم میلادی بدستور اسکندر پاشا والی طرابزون ساخته شده است . این بنا نیز که در زمانهای مختلف اضافاتی بر آن انجام گرفته سنگکاری بسیار استادانه ای را بنمایش می گذارد .

کلیسای ایاصوفیه ( Haghia ) : در دو کیلومتری غرب طرابزون در درون یک مجموعه صومعه قرار گرفته است , این که این بنا در بین سالهای 1263-1238 در دوران سلطنت مانوئل اول از سلاطین حکومت کومننوس در طرابزون ساخته شده , مورد پذیرش است در این میان بنایی که در بخش شمالی قرار گرفته و دارای سه گنبد و چهار ستون می باشد , از بنای کلیسا قدیمیتر است . ایاصوفیه طرابزون , از مهمترین بناهای مربوط به دوران پایانی بیزانس ها می باشد . این کلیسا که در سال 1670 در زمان سلطنت مراد سوم پادشاه عثمانی بدستور بیلربیگی علی بیگ تبدیل به مسجد شده , در بین سالهای 1962-1958 نیز با همکاری دانشگاه ادینبورگ ( انگلستان ) و مدیریت کل اوقاف ترکیه مورد برخی تعمیرات قرار می گیرد و سرانجام در سال 1964 تبدیل به موزه شده به معرض بازدید گذاشته می شود . سنگ چینی این بنا نیز بسیار استادانه است .همچنین از لحاظ تزیین با سنگ و نقاشی روی گچ بسیار غنی است. بعلاوه تصاویری چون اخراج آدم و حوا از بهشت , حضرت مریم (س) بر روی تخت , عروج حضرت عیسی (ع) به آسمان , ولادت , معجزات , آخرین شام , بازدید از جهنم و غسل , تعمید وی , همچنین نمادهای مورد استفاده قرار گرفته از طرف نویسندگان کتاب انجیل که در دیوارهای کلیسا کار شده اند , بسیار چشم نوازند . به غیر از اینها نقوشی مانند عقاب سربلند , موجودات خیالی , تزیینات هندسی – گیاهی و پرندگان مختلف بصورت فیگور به چشم می خورند . در این میان بویژه دندانه ها و سرستونهای مقرنسی که در ضلع غربی قرار دارند و نیز لوحهای هندسی موضوع دار که در ضلع شمالی واقعند , نمونه های تزیین با سنگ مربوط به دوران سلجوقی را بنمایش می گذارند .

کلیسای سن آننا ( کلیسا آیراسیل کوچک ) :

این بنا که از قدیمیترین کلیساهای شهر طرابزون است , در مسیر خیابان ماراش واقع شده و در حقیقت کلیسایی سه قسمتی از نوع بازیلیک است برسردرورودی کلیسا لوحی سنگی مبنی بر اینکه این بنا در سالهای 885-887 در زمان سلطنت باسیل اول مورد تعمیرات قرار گرفته به چشم می خورد .

کلیسای سانتاماریا :

این کلیسا در بین سالهای 1874-1869 بدستور سلطان عبدالمجید , جهت استفاده خارجیانی که به طرابزون می آیند ساخته شده و در حال حاضر نیز به خدماتش ادامه مید هد . این بنا , با تزیینات غنی و نقوش مربوط به سن آندرو , سن پتر و سن یوجنیوس در دیوارهای ستمهای شمال و غرب به چشم می خورد . صومعه وازه لون ( ماچکا ) : در 14 کیلومتری ماچکا در میان جنگل درختان کاج واقع است . هرچند که تاریخ قطعی ساخت این صومعه مشخص نیست , ولی بنا بر تخمین برخی از محققین این بنا احتمالا" در بین سالهای 317-270 میلادی ساخته شده است . صومعه سپس در سال 565 بدستور امپراطور آگوستینیوس مورد تعمیراتی قرار گرفته که البته از آن تاریخ تا کنون چندین بارمرمت و تعمیر بخود دیده است . صومعه وازه لون , پس از قرن سیزدهم در بوجود آمدن ساختار دینی , فرهنگی و اقتصادی ماچکا تأثیر گذار بوده است می گویند صومعه سوملا نیز از درآمد صومعه وازه لون که ثروتمندترین صومعه منطقه بشمار می آید , ساخته شده است . تصاویر نقاشی شده بر روی دیوارهای خارجی ضلع شمالی این کلیسای سه قسمتی که شامل موضوعاتی چون بهشت و جهنم و آخرین حکم می شوند , تازگی و زیبایی خود را هنوز هم حفظ کرده اند این کلیسای وقف شده بنام حضرت یحیی (ع) در سال 1923 بحالت متروکه درآمده است.

صومعه سوملا Sumela ( صومعه حضرت مریم – ماچکا ) :

این صومعه درون یک غار , واقع در دل کوهی کنار جویبار و دره حضرت مریم (س) در 17 کیلومتری جنوب ماچکا ساخته شده است . ارتفاع غار از کف دره 250 متر است که برای رسیدن به آن باید راه پر پیچ و خمی را طی کرد . اما انسان وقتی به آن بالا می رسد با چنان منظره بدیعی روبرو می شود که قاعدتا" بخود می گوید : به زحمتش می ارزد . در خصوص احداث اولیه این صومعه روایت های مختلفی نقل می شود .

یکی از رایج ترین آنها بدین شرح است که :

این صومعه در ابتدا از جانب کشیش آتنی بارناباس و برادرزاده اش سوفرینوس پایه گذاری شده است. صومعه سوملا از همان ابتدای ساخت تا کنون همواره همراه با تابلویی از حضرت مریم (س) که گفته می شود بوسیله سن لوک L uke  نقاشی شده و معجزاتی از آن سر زده یادآوری می شود . بنا بر روایت مربوطه : کشیش بارناباش و برادرزاده اش , تابلوی مربوط به حضرت مریم و کودکی حضرت عیسی (ع) که از طرف سن لوک به تصویر کشیده شده را با خود به طرابزون می آورند . در این شهر , پس از آنکه گروهی از کارگران داوطلب را جهت ساختن صومعه فراهم می کنند , به منطقه دگیرمن دره درشهرستان ماچکای امروزه می رسند . این کشیشان پس از آنکه در بلندترین نقطه کوههای کورا غاری را می یابند که از سقف آن آب می چکید , تصمیم می گیرند صومعه مورد نظرشان را در آنجا بصورت دو اتاقه بسازند ( درسال385 میلادی ) . این صومعه دو اتاقه که از جانب کشیش بارناباس و برادرزاده اش سوفرنیوس تأسیس شده , پس از درگذشت ایندو ( حدود سال 412 میلادی ) هم ازجانب مسیحیان کاتولیک و هم ارتدوکس مورد پذیرش است. پس از آنکه استانبول ( قسطنطنیه ) از امپراطوری روم غربی جدا می شود . آگوسیتین امپراطور بیزانس ( 568-527 ) دستور می دهد هم موقعیت طرابزون تحکیم شود و هم صومعه گسترش داده شود . در ضمن کتابخانه ای غنی به این مکان هدیه می کند . سلطان محمد فاتح نیز پس از فتح طرابوزان در 26 اکتبر 1461 ,همچنانکه در استانبول مراعات کرده , در طرابزون نیز بسیاری از کلیساهای شهر , از جمله کلیسای ایاصوفیه و صومعه سوملا را از گزندها حفظ می کند وحتی به مسیحیان این شهر زمین و طلا می بخشد . 

در زمان یاووز سلطان سلیم نیز , روزی سلطان بهنگام شکار دچار ناخوشی می شود . لذا وی را به صومعه حضرت مریم (س) می رسانند . سلطان در آنجا از طرف راهبان صومعه معالجه می شود . وی پس از آنکه به استانبول بر می گردد و برتخت می نشیند با قدرشناسی کامل و بخاطر سپردن لطف راهبان صومعه , به ایشان هم طلا , هم خاک و هم چهار شمعدان به ارتفاع یک مترو نیم از جنس طلا می بخشد . پس از او , سلطان احمد سوم در سال 1710 دستور تعمیر دیوارهای داخلی صومعه و بازسازی نقاشیهای آنجا را می دهد , بعد سلطان محمود اول نیز در سال 1740 م . دستور می دهد نقاشیهای آبرنگ دیگر قسمتهای صومعه نیز بازسازی شوند و خود هزینه مصارف آنرا بعهده می گیرد . در قرن نوزدهم تعداد راهبان صومعه به صد نفر میرسد . اراضی متعلق به ایشان هم به سبب بخششهای سلطان عبدالحمید باز هم گسترش یافته , تاجایی که این صومعه صاحب 15 روستای اطراف خود شده است . اهمیت صومعه حضرت مریم (س) بعنوان قدیمیترین معبد مسیحیان منطقه دریای سیاه , بیشتر از این ناشی می شود که اولا" بنای بسیار جالبی است در دل طبیعی سحرآمیز و ثانیا" در دورانهای مختلف دیوارها و سقف این صومعه به شکلهای زیبا تزیین شده اند . صومعه از دو بخش تشکیل شده است . در بخش اول عبادتگاه و یک چشمه که از جانب رومیان مقدس شمرده می شده و قطرات آبی که بطور سه تایی ازسقف به آن نقطه می چکند و 4-3 کلیسای کوچک قرار دارند . قسمت عبادتگاه از درون و بیرون بوسیله نقاشیهای آبرنگ که موضوعاتشان از کتاب انجیل گرفته شده , تزیین گردیده اند . بخش دوم صومعه نیز متشکل از چهار طبقه است که پس از وارد شدن از در ورودی و پایین آمدن از پلکان شامل اتاقهای خواب , سالنها , کتابخانه ها , انبارها و اتاقهای ارزاق و دستشویی ها می شود . بنا بر اسناد , تعدا د اتاقها 72 است . این قسمت صومعه با 96 پله به بیرون وصل می شود . هر ساله در تاریخ 14 آگوست دراین صومعه مراسم دینی برگزار می شود . امور تعمیری صومعه هنوز هم ادامه دارد .

سیواس

مسجد جامع :

در محله ای بهمین نام در شهر سیواس واقع است . بنا بر نوشته های روی لوح این مسجد که اکنون در موزه سیواس نگهداری می شود , این مکان در بین سالهای 1197-1196 بدستور قزل ارسلان پسر ابراهیم سلجوقی ساخته شده است . اینجا اولین نمونه مهم از مسجد جامع هایی است که در دوران ملوک الطوایفی در آناطولی بنا گردیده . ساختمان آن سنگی است و طراحی ساده ای دارد .

مدرسه نیلگون ( گوک مدرسه ) :

در جنوب شرقی قلعه سیواس واقع است . این مدرسه در سال 1271 بدستور صاحب عطا فخر الدین علی وزیر اعظم حکمرانان محلی سلجوقیان آناطولی و صاحب عنوان پدر خیرات به منظور تدریس علم ستاره شناسی ساخته شده است . به سبب سنگهای آبی رنگی که در تزئین گنبدهای دو مناره آجری برپا شده بر در تاج گونه بنا بکار رفته , نام این مدرسه را مدرسه نیلگون و یا به ترکی گوک مدرسه گویند .و نیز بجهت لوازم مرمرینی که در تزئین در تاج گونه ورودی بکار رفته که خود شاهکار هنر پلاستیک محسوب می شود , سایه روشنی که ایجاد می شود چشمگیر است , در این میان چشمه آب , پنجره , برجها و مناره ها که از روبرو پیدایند , جذابیت در تاج گونه بنا را افزایش می دهند .

مسجد قلعه ( قلعه جامعی ) :

این مسجد واقع در شهر سیواس در سال 1580 بدستور محمود پاشا والی سیواس و از وزرای سلطان مراد سوم ساخته شده است . این بنا به سبب شیوه طراحی سبک معماری , تزئینات بکار رفته و مناره بلند و ظریفش , زیباترین مسجد باقیمانده از دوره عثمانیان در سیواس به شمار می آید . مدرسه دو مناره ای : از این مدرسه واقع در شهر سیواس که بصورت مکعب مستطیل طراحی شده در حال حاضر فقط نما و منارههای آن باقی مانده است . بنا در سال 1271 به دستور صاحب شمس الدین محمد جووینی وزیر ایلخانیان ساخته شده و در میان مدارس دینی ساخته شده در آناطولی شهره بوده است .

مسجد جامع و دارالشفا دیوریگی ( Divrigi ) :

این مکان واقع در جنوب قلعه دیوریگی بصورت چسبیده بهم ساخته شده است . بنا در سال 1228 بدستور احمد شاه فرزند سلیمان شاه از حکمرانان خاندان منگوچ اوغلی ها ساخته شده و در حاضر در چارچوب اصول محافظت از میراث فرهنگی جهان , تحت محافظت میباشد . بهترین نمونه معماری با چوب و سنگ در همین مسجد بچشم می خورد . این بنا به جهت ساختار و تزئیناتش دارای ویژگیهایی جدا از هنر معماری سلجوقیان آناطولی می باشد .

مسجد قلعه ( دیوریگی ) :

این بنای واقع در شهرستان دیوریگی در سال 1180 به دستور امیراسحاق پسر سلیمان شاه ساخته شده است . علیرغم غنای بیرونی , داخل آن ساده و بدون تزئین است .

سیرت آرامگاه ویسل کارانی ( بایکان ) :

این آرامگاه واقع در چهل کیلومتری سیرت , در آبادی زیارت تابع بایکان و در مسیر جاده دیاربکر – بیتلیس , در سال 1901 از طریق کمکهای مالی مردم منطقه ساخته شده و با گنبدی نیمکره ای پوشانده شده , لیکن در سال 1967 تخریب گردیده است و بجای آن آرامگاه جدیدی بنا شده . هر ساله در روزهای 17-16 ماه مه در این محل مراسمی تحت عنوان بزرگداشت ویسل کارانی برگزار می گردد . این آرامگاه همچنین در ماههای فصل بهار و بویژه در ماه مه باهجوم زائران از چهار گوشه کشور ( ترکیه ) مواجه می شود .

آرامگاه ابراهیم حقی ( آیدینلار ) :

ابراهیم حقی عالم دینی و ستاره شناس در قرن هجوم , جهت بزرگداشت استاد محبوب خود اسماعیل فقیرالله دستور ساخت این آرامگاه را در شهر آیدینلار داده است . اما بنا در طول زمان بعلت نوسازی و اضافاتی که برروی آن شده , آزادی اولیه اش را از دست داده است . ویژگی اصلی این آرامگاه بنا شده بر روی یک تپه زمانی این بوده است که هر سال در تاریخ 21 ماه مه در لحظاتی خاص , نور خورشید از منشوری قرار گرفته دربرج گذشته , از پنجره ای با ابعاد 40×40 سانتیمتر نیز رد شده , قسمت بالای مرقد اسماعیل فقیرالله را نورانی میساخت . فقط بعد از تعمیراتی که در سال 1963 در این بنا انجام می گیرد , ویژگی یاد شده آن از بین میرود و علیرغم تمامی تلاشها دیگر تکرار نشده است .   

ارضروم

مدرسه دو مناره ای :

این مسجد که در سال 1253 بدستور خداوند خاتون دختر علاءالدین کیقباد پادشاه سلجوقی ساخته شده , بزرگترین نمونه مدارس دینی دو طبقه , دو مناره ای با حیاط روباز می باشد . در تاج گونه بنا , باکنده کاریهایی که روی آن شده از زیباترین نمونه های هنر سبک سلجوقی محسوب می شود .

مدرسه یا قونیه :

اثری است با ارزش هنری بسیار بالا , باقیمانده از دوران ایلخانیان بنا بر نوشته روی لوح مدرسه که بر سر در تاج گونه آن نصب شده و بحروف عربی می باشد : این بنا در سال 1310 با کمک و پشتیبانی غازان خان و بالوغان خاتون خراسانی از جانب استاد جمال الدین یاقوت ساخته شده است این مدرسه دینی با آن یکجفت مناره اش , از نمونه های نادری است که توانسته ارزش تاریخی خود را تا به امروز همچنان حفظ کند . 

مسجد جامع ( مسجد آتابیگ ) :

تصور بر این است که این بنا در سال 1179 به دستور سلطوق اوغالح ساخته شده , در طول زمان بارها مورد تعمیر و مرمت قرار گرفته و گاهی نیز جهت اموری غیر عبادی مورد استفاده قرار گرفته است.

سه گنبدان :

این گنبدان باقیمانده از دوران سلطوق اوغلوها دارای دو ویژگی مهم هستند . اول اینکه جزو اولین آثاری می باشند که در آناطولی ساخته شده اند . و دوم اینکه هر کدام از این برجها ( گنبدها ) دارای معماری کاملا" جدا از هم می باشند .  از میان اینها گمان می رود انکه بر پایه هشت ضلعی بنا گردیده , متعلق به سلطوق بنیانگذار سلسله سلطوغیان باشد . دو گنبد دیگر هم که کاملا" از سنگ ساخته شده اند , معلوم نیست که آرامگاه چه کسانی هستند .

آغری مسجد سرای اسحاق پاشا ( دوغو بایزید ) :

این کاخ که به دستور اسحاق پاشا فرزند حسن پاشا که در سال 1789 به وزارت رسید , در دوغو با یزید بر روی تپه ای بنا شده , با 360 اتاق و سالنی که دارد , مطابق سبک کاخهای دولت عثمانی ساخته شده است . گفته می شود که ساخت این کاخ که در زمینی به مساحت 760 متر مربع بنا گردیده نود ونه سال طول کشیده است . در معماری بناهای این کاخ که در اطراف دو حیاط منحنی شکل ساخته شده اند ( و شامل بخشهایی چون مسجد , اتاقهای حرمسرا , آشپزخانه , حمام , اتاق ملاقات , سالنهای مراسم و جشن و آرامگاه می شوند ) تأثیرات مشترک هنر و تمدن ایرانی سلجوقی و عثمانی در سنگکاری استادانه , کنده کاری و نقش سازی و تزئین دیوارها بوضوع دیده می شود .  مسجد اسحاق پاشا در صحن دوم کاخ , در فاصله بین حرمسرا و اتاقهای زیارت جای گرفته است . بلندی دیوارهای آن دو برابر کاخ است . مسجد با گنبد و مناره اش در موقعیتی حاکم بر کاخ است . درهای بزرگ مقر نسی , انحنا دار نوک تیز آن بیش از عثمانیان , یاد آور هنر معماری سلجوقیان می باشد . تزئین با گیاهان پلاستیکی بصورت ناتورالیتی روی سنگ , هنری بیگانه برای ترکها است و در واقع تأثیرات هنر قفقازیان را بنمایش می گذارد . معماری مربع شکل این بنا که کلا" به سبک هنر ترکی ساخته شده , به تنهایی یک بنای یاد بود محسوب می شود . آرامگاه هشت ضلعی که سمت لوح مسجد و کنار دیوارهای آن بنا گردیده , متناسب یا معماری آرامگاههای سلجوقیان دو طبقه می باشد . کناره های پنجره ها و بعضی از سطوح مسجد و آرامگاه که کلا" ( منجمله گنبد آن ) از سنگ ساخته شده اند , با نقوش گل و گیاه و درخت به سبک روکوکو تزئین شده اند .

کوه آغری :

این کوه که مرتفع ترین کوه ترکیه است ( 5165 متر ) , از دیر زمان باین طرف همواره مورد توجه محققین , کوهنوردان و ماجراجویان بوده است . و در عین حال در بسیاری از قصه ها و افسانه ها و ترانه های محلی بدان پرداخته شده است . بنا بر روایت نقل شده در کتابهای انجیل و تورات : در زمان حضرت نوح پیامبر بدیها روی زمین را فراگرفته لذا خداوند جهت تأدیب انسانها به حضرت نوح (ع) می فرماید کشتی بزرگی بسازد و بر آن بهمراه خود او , همسرش , پسرانش , همسران پسرانش و نیز جفتی از تمامی جاندارهای روی زمین سوار شوند حضرت نوح , فرمان خداوندی را بجای می آورد و تمامی ایشان سوار کشتی نوح می شوند . سپس طوفان عظیمی رخ می دهد که در نتیجه آن تمامی جانداران روی زمین , بجز آنهایی که سوار کشتی حضرت نوح شدند , هلاک می گردند .بعد با فروکش نمودن آبها , کشتی بر قله کوه آغری می نشیند , و مسافرین کشتی نیز از آن پیاده شده در سطح زمین پراکنده می شوند . بدین ترتیب , این کوه که از جهت دینی دارای جایگاه خاصی است , به سبب نمای پرشکوه خود که گویی به یک باره از زمین تا آسمان سر کشیده , همچنین قله اش که در تابستان نیز پر از برف است , پوشش گیاهی سطح کوه و حیواناتی که در آنجا زندگی می کنند نیز مکان سحر آمیز و تأثیرگذاری است .

قارص

مسجد منوچهر ( خرابه های آنی ) :

واقع در شهر باستانی آنی است . این مسجد در سال 1072 بدستور ابوشحاع منوچهر از خاندان شدد اتیان ساخته شده و به سبب اینکه اولین مسجد بنا گردیده از طرف سلجوقیان در آناطولی می باشد جلب توجه می نماید . این بنا با سنگهای رنگارنگ کاشی نمای خود که بر سقف آن کار شده و نیز تزئینات هندسی با طرحهای غنی از زیباترین آثار سلجوقیان آناطولی محسوب می شود .

مسجد ابومعمرال ( بزمناره – خرابه های آنی ) :

این بنا در مرکز شهر باستانی آنی واقع است . بدستور آخرین سلطان خاندان شدات بنام شاهنشاه ساخته شده . بعدها مورد تخریب قرار گرفته و در حال حاضر مناره آن بصورت فرو افتاده باقی است .

کلیسای کچل ( کلیسای قدیس پیرکیچ Pirkitch - - خرابه های آنی ) :

در بین سالهای 1036-1034 بدستور فرزند ابوگرم ریزنتس داکلاوینی و نوه گره گور در خرابه های آنی ساخته شده , در سال 1173 با تلاش کشیش تریدوت مرمت شده , درسال 1291 یک برج زنگ به بنا افزوده شده و درسال 1342 نیز گنبد آن مورد مرمت قرار گرفته است . در حال حاضر این بنا , به جهت برخورد رعد آسمانی بصورت نیمه خرابه است .

کلیسای شیرلی ( کلیسای قدیس جرج – خرابه های آنی ) :

در سال 1215 بنا به در خواست اقلیتهای مذهبی تحت حمایت سلاطین شداتی و بدستور تیگران در خرابه های آنی ساخته شده است . در حال حاضر بخش اعظم این بنا که به سبب تزئینات انجام شده در زیر گنبد آن مورد توجه قرار گرفته , تخریب شده است .

کلیسای ابوگامرنت گره گور ( خرابه های آنی ) :

در سال 998 م . به دستور گاگیک دوم سلطان آنی ساخته شده و بنام گره گور نامگذاری شده است .

کلیسای گوورجینلی ( کبوتردار ) ( کلیسای دوشیزگان – خرابه های آنی ) :

تصورت می رود که این بنا در قرن دوازدهم و یا سیزدهم در خرابه های آنی در خارج از حصارهای بزرگ , در کنار رود آرپاچای روی تخته سنگهای مستحکم ساخته شده است . 

کلیسای کمسراکانلی ( خرابه های آتی ) :

درسال 922 م. در خرابه های آنی ساخته شده از این کلیسا در حال حاضر تنها یک دیوار آن باقیمانده که طرحهای انسانهای اولیه روی آن رسم شده است .

کلیسای جامع حضرت مریم (س) ( مسجد فتحیه – خرابه های آنی ) :

ساخت این بنا در سال 1010 در زمان حکومت سمباد دوم در مرکز شهر آنی آغاز شده و در زمان حکومت گاگیک اول پایان یافته است . بعد از فتح آنی از طرف آلپ ارسلان در سال 1064 این مکان مدتی بعنوان مسجد مورد استفاد قرار گرفته , در سال 1319 بعلت وقوع زلزله دچار خرابی شده و لذا از طرف معمار تریدوت مرمت گردیده است . در حال حاضر این کلیسا , جزو بناهایی است که در خرابه های آنی به بهترین صورت از آسیبها مصون مانده است . 

کلیسای آراک التوس ( خرابه های آنی ) :

این کلیسا در سال 1031 در خرابه های آنی بعنوان اداره کل رهبر کشیشان ارتدکس ساخته شده است . با فتح آنی از طرف سلجوقیان در سال 1064 این مکان به کاروانسرا تبدیل شد .

کلیسای حواریون ( مسجد گنبد ):

این کلیسای واقع در محله قلعه ایچی در دامنه جنوبی قلعه قارص , تا به امروز از گزندها محفوظ مانده است . این بنا در بین سالهای 937-932 میلادی بدستور سلطان عباس نامی که قارص را بعنوان پایتخت خود انتخاب نمود ساخته شد . مدتی طولانی بعنوان کلیسا مورد استفاده قرار گرفت . تا اینکه در سال 1064 از جانب سلجوقیان به مسجد تبدیل شد . اما در دورانهای بعد دوباره بدل به کلیسا گشت . در سال 1878 از جانب روسها مورد مرمت قرار گرفت . پس از آن برج زنگ کلیسا که در سال 1890 در کنار کلیسا بنا گردید , در سال 1918 تخریب شد .

آدانا

مسجد جامع و مجموعه آن ( مسجد رمضان اوغلو ) :

در سال 1507 بدستور خلیل بیگ از حکام مشهور دوران حکمرانیهای محلی رمضان اوغلو ساخته شده و متشکل است از مسجد , مدرسه , مرقد ( مرقد خلیل بیگ ) , بخش حرمسرا که بعنوان کاخ وقف نامگذاری شده و بخش بیرونی ( پذیرایی مردها ) که توزحانی هم نامیده میشد . طرح بنا حالتی مربع گونه دارد .  تفاوت این مسجد با مساجد کلاسیک دوران عثمانی اینست که نسبت به زمین چندان حالت عمودی ندارد . معماری آن نمایشگر سبک دورانهای ملوک الطوایفی و سلجوقیان است . این بنا بهمان اندازه که بخاطر سبک معماری اش مورد توجه است . بجهت تزئینات با سنگ و بویژه سنگهای رنگارنگ و کاشی نیز مشهور است .

مسجد یاغ ( روغن ) ( مسجد قدیم ) :

در سال 1501 بدستور رمضان اوغلوخلیل بیگ از طریق اضافه سازی بر بنای کلیسای سن ژاک بحالت مسجد در آمد پیری محمد پاشا فرزند خلیل بیگ نیز در سال 1525 مناره و در سال 1558 نیز مدرسه ای بدان افزود . طرح مسجد به سبک معماری مسجد جامع سلجوقیان است. مسجد حسن آغا : در سال 1558 در زمان حکمرانی پیری محمد پاشا بدستور حسن آغا ( حسن کدخدا ) ساخته شده , تنها نمونه بنای مسجد متعلق به دوران کلاسیک ( 1703-1501 ) می باشد که در آدانا ساخته شده است . گفته می شود که طرح آن متعلق به معمار صنعان می باشد .

مسجد خوش قدم ( کوزان ) :

چنانکه در لوح مسجد آمده درسال 1448 بدستور عبدالله خوش قدم از امرای دوران ملوک الطوایفی ساخته شده . طرح بنا به شکل مکعب مستطیل است و ساختار آن حالت بسیار با شکوهی دارد .  

مسجد قورت قولاغی ( روستای قورت قولاغی – جیهان ) :

در سال 1601 به همت فردی خیرخواه بنام حیدر آغا ساخته شده . در سال 1659 از جانب معمار محمد آغا مورد مرمت قرار گرفته و در جلوی بنا , بخشی از صحن که با دیوارها احاطه شده , به ایوان تبدیل شده است هماهنگی که در ابعاد آن وجود دارد و بویژه ساختار اصلی مناره قدیم و تناسب آن با گنبدهای مسجد بگونه ای است که می توان این بنا را در معماری سبک ترکی در جایگاه ویژه ای قرار داد . دیاربکر مسجد جامع : در جهان اسلام بعنوان پنجمین حرم شریف شناخته می شود . بعد از فتح دیاربکر از طرف مسلمانان , کلیسای مارتاما که در حکم بزرگترین کلیسای مسیحیان منطقه بوده در سال 639 میلادی تبدیل به مسجد شده است . در سال 1091 در زمان سلطان ملکشاه سلجوقی مورد برخی تعمیرات قرار گرفته . در سال 1115 در اثر زلزله و حریق دچار آسیبهای بسیاری شده و در سال 1240 نیز به کمک و پشتیبانی مردم دوباره مرمت گردیده است . این بنا که به جهت محل وضوهای داخل صحن و همچنین لوحهای متعلق به دورانهای مختلف نیز دارای ارزش بسیار بالایی است , با سنگهای مربع شکل ساخته شده است . مسجدجامع که درعین حال بعنوان قدیمیترین مسجد آناطولی شناخته می شود , بهمراه دو مدرسه و دیگر بناها که آنرا احاطه کرده اند , حالت مجموعه ای از آثار تریخی با ارزش را تشکیل داده است . نقشه بنا , شبیه مساجدی است که در بین سالهای 715-705 از طرف بنی امیه و امویان در دمشق ساخته میشد .

مسجد بهرام پاشا :

از زیباترین نمونه های هنر معماری عثمانی است که بدستور بهرام پاشا سیزدهمین والی حکومت عثمانی ساخته شده است . منبر پر از تزئین این مسجد خود یک شاهکار محسوب می شود .

مسجد شیخ متار :

از مسجد و مناره چهارپایه ای آن متعلق به دوران آق قویونلوها است که در سال 1500 بدستور سلطان قاسم ساخته شده . مناره , بصورت یکپارچه روی ستون سنگی و بصورت چهارگوش بنا شده است . یکی دیگر از ویژگیهای این مناره آن است که روی ستونها چوب تنور دیده بکار رفته است . بنا بریک اعتقاد به کسی که هفت بار از میان ستونهای مناره بگذرد به آرزوی خود می رسد . 

مسجد صفا :

از آثار باقیمانده ازدوران آق قویونلوها است که در سال 1532 ساخته شده است . این مسجد مناره بسیار ظریف و نازکی دارد که می گویند در قدیم با جلدی آنرا می پوشاندند . کلیسای حضرت مریم (س) : در قرن ششم میلادی ساخته شده و در طول زمان بارها مورد تعمیر و مرمت قرار گرفته است . محراب باقیمانده از دوران بیزانس و در سبک رومی آن چشمگیر است . مرقد برخی از قدیسین در این کلیسا است. در این کلیسای متعلق به مذهب صریانی و یعقوبی قدیم همچنین تصاویری مربوط به برخی از قدیسین بچشم می خورد .

مرسین

مسجد مقام شریف و مرقد حضرت دانیال نبی :

مسجدمقام شریف در سال 1857 ساخته شده و در سمت شرق این مسجد مرقد حضرت دانیال نبی قرار گرفته است . به سبب وجود این مرقد , مسجد را مسجد مقام نامیده اند .  حضرت دانیال نبی (ع) پیامبری است که در زمان نبوکادنسار پادشاه دوم بابل ( 562-605 پیش از میلاد ) زندگی کرده و بوسیله آگاهی و پیشگویی هایش یهودیان را از اسارت بابل نجات داده است . نقل است که نبوکادنسار در خواب می بیند که کودکی پسر از نسل اسماعیلیان وی را از تخت سلطنت سرنگون می سازد . لذا دستور می دهد تا تمامی نوزادان پسر از نسل اسماعیلیان را فورا" بکشند . هنگامی که حضرت دانیال بدنیا می آید , والدینش وی را درغاری در دل یک کوه می گذارند . آن حضرت که بعد از آن تحت حمایت یکجفت شیر نر و ماده بزرگ می شود وقتی به سن جوانی میرسد به میان قوم خود برمی گردد . زمانی در کشور قحطسالی روی می دهد و حضرت دانیال در آن سال به شهر تارسوس دعوت می شود . بعد از ورود ایشان به تارسوس , وفور نعمت آغاز می شود . بهمین جهت مردم آن شهر نمی گذارند که ایشا به بابل برگردد . بعد از فوت حضرت دانیال نیز , وی را درهمان تارسوس ودر واقع در همین محل مسجد مقام به خاک می سپارند . بعدها در قرن هفدهم یعنی در دوران حضرت عمر , پس از فتح شهر تارسوس , مزار حضرت دانیال را باز می کنند و در آنجا با جسد مرد بلند قامتی که درون سنگ لحد , در پارچه ای که با نخ طلا بافته اند پیچیده شده , روبرو می شوند . در کنار وی نیز انگشتری می یابند که به نشانه ماجرای کودکی ایشان نقش دو شیر که نوزادی را با زبان می لیسند روی آن کار شده است . لذا حضرت عمر جهت جلوگیری از سرقت جسد حضرت دانیال از جانب یهودیان , دستور می دهد که جسد ایشان را در عمقی پائینتر از سابق دفن نمایند و در ضمن رود کوچکی که متصل به رودخانه بردان باشد از روی آن عبور نماید . همچنانکه در هنگام آخرین تعمیرات انجام شده در مسجد در عمقی بسیار پائین در پشت و زیر مسجد , در محل مدخل آب میله های فلزی ضخیمی که بطور منظمی چیده شده اند , یافت شده است . جسد حضرت دانیال نبی (ع) بسیار پائینتر از این میله های فلزی قرار دارد .

غار اصحاب کهف ( تارسوس ) :

در 14 کیلومتری تارسوس , در نزدیکی روستای اولاش واقع است . این غار که در قرآن کریم در سوره مبارکه کهف از آن نامبرده شده , در میان مسلمانان و مسیحیان مکان مقدسی شمرده می شود . برای رسیدن به درون غار باید 20-15 پله را طی نمود . در خصوص این غار نیز چنین روایت می شود که : در دورانی که اعتقاد به خدایان اساطیری دیگر کم کم داشت بین مردم ضعیف می شد , هفت جوان مسیحی ( به نامهای سلیحا , مکسلین , مسلینا , مرنوش , سازرنوش , دبرنوش و کافه ناتیوش ) که بخاطر یکتاپرستی شان از اذیت و آزار حکومت ترس داشتند , روزی لو رفته دستگیر می شوند و ایشان را بنزد سلطان می برند . سلطان از ایشا می خواهد که به بت پرستی سابق برگردند و از یکتا پرستی دست بردارند . زیرا در غیر این صورت دستور قتل ایشان صادر خواهد شد . برای اینکار نیز چند روزی به ایشان مهلت می دهد . هفت جوان یاد شده , تصمیم می گیرند که جهت نجات جان خود از آن دیار فرار کنند . لذا سگشان بنام کیتمیر را نیز با خود همراه نموده از آن منطقه می گریزند و سرانجام به غاری پناه می برند . سپس به اراده خداوند , به خوابی سیصد ساله فرو می روند . بعد یکی از ایشان که زودتر از بقیه بیدار می شود , جهت تهیه خوراکی به شهر نزدیک غار می رود . لیکن بخاطر پول از رواج افتاده ای که در دست داشت دوباره دستگیر می شود . هنگامی که فرد دستگیر کننده بهمراه آن جوان به غار می آیند , تنها با آشیانه پرنده ای با هفت جوجه روبرو می شوند . بهمین مناسبت این غار را غار هفت خفته نیز می گویند .