بي شك تحولات تكنولوژيك در دنياي امروز بدون احتساب مرزهاي جغرافيايي و اجتماعي انسانها را به همديگر نزديك كرده است . از زمان پيدايش خط تا كنون و شايد هم از 9000 الي 10000 سال پيش برخي از نقاط جهان شاهد ارتباط نزديك بين فرهنگ و تمدن و اديان مختلف بوده است .  

از زمان پيدايش تمدنهاي اوليه كه در آناتولي رشد و توسعه يافته از قبيل تمدن مسيحيت و حواريون و يا در قرون وسطي و نيز دين يهود كه در برخي از كشورها ي اين منطقه مرسوم بود در نتيجه فشارهاي سياسي و كشتار ، گروهي از اينان به تركهاي مسمان پناهنده شده اند . لذا غير از آثار مربوط به تركهاي مسلمان بسياري كنيسه و كليسا در منطقه آناتولي از خود به جاي گذاشته اند. از آنجائيكه مردم مسلمان تركيه به خاطر اعتقادات ديني و احترام به اديان الهي ديگر اديان آثار باستاني را همچنان محفوظ نگه داشته اند. در نتيجه كشور تركيه نسبت به كشورهاي ديگر از اين لحاظ داراي امتياز خاصي مي باشد. لذا ميتوان توريسم اعتقادي را بدين صورت نيز تعريف كرد : كه مردم بغير از مكانهايي كه در آنجا اقامت دارند كار و فعاليت ميكنند و احتياجات روزانه شان را برطرف مي نمايند ، در راستاي اعتقادات ديني خود بمنظور ديدن مكانهاي مقدس به سير و سياحت مي پردازند .

مسجد جامع سليميه : 

مسجدي است كه معمار سينان در سن 80 سالگي ساخته و بنام " اثر استادانه " نامگذاري نموده از شاه اثرهاي تاريخ معماري دنيا و هنر عثماني تركيه محسوب مي گردد. اين مسجد كه سمبل شهر اديرنه و امپراتوري عثماني مي باشد در مركز شهر قرار دارد . اين بناي كم نظير كه چهار مناره آن از مسافت دور ديده ميشود به همراه انتخاب مكان آن نشاندهنده استادي كارشناسي معمار سينان در بخش شهرسازي است . اين مسجد ساخته شده از سنگ در يك فضايي به مساحت 2475 متر مربع بنا شده است . ارتفاع مسجد سليميه 28/43 متر و قطر گنبد آن نيز 30/31 متر مي باشد. اين بنا با اين خصوصيات همواره نظر جهانگردان را به خود جلب نموده است . گنبد اين مسجد كه نسبت به گنبد مسجد اياصوفيه بزرگتر است بر روي هشت ستون قرار گرفته است . اين مسجد در كنار خصوصيات معماري مخصوص به خود به جهت استفاده از مرمر ، كاشي ، سنگ ، چوب ، صدف و غيره نيز بسيار با اهميت مي باشد. تزئينات بكار رفته در محراب و منبر را مي توان از شاهكارهاي معماري ناميد. كاشي كاري بكار رفته در اين بنا از جهت هنر عثماني و دنيا داراي جايگاه ويژه ايست . اين كاشيها كه از بهترين كاشيهاي قرن شانزدهم مي باشد در منطقه ايزينك ساخته شده است. مسجد سليميه داراي چهار مناره و سه جايگاه موذن مي باشد كه قطر مناره ها 80/3 متر و ارتفاع آن نيز 89/7 متر است كه بطور استادانه اي ساخته شده اند . مناره هاي در ورودي در دو طرف مسجد داراي سه راه پلكاني تا جايگاه موذن بطور جداگانه تعبيه شده اند و دو مناره ديگر فقط يك راه پلكاني دارند . صحن بيروني مسجد سليميه كه بصورت يك مجموعه كامل ساخته شده است از سه بخش بنامهاي دارالصبيان ، دارالقراء و دارالحديث تشكيل شده است.  

مسجد جامع اوج شرفه لي ( داراي سه جايگاه موذن ) :

اين مسجد بين سالهاي 1447-1443 به دستور سلطان مراد دوم ساخته شده است. اين مسجد از لحاظ هنر عثماني در منزله سبك دوره قديم و كلاسيك جاي گرفته است . در اين جايگاه با نقشه ايكه براي اولين بار اجراء شده است مواجهيم . قطر گنبدي مركزي اين مسجد 24 متر مي باشد كه بر روي شش ستون تعبيه شده است . در كنار اين گنبد مركزي گنبدهاي كوچك روي پايه هاي مربعي شكل بنا شده اند . اين بنا بعنوان يك نوآوري بصورت عرضي به شكل مستطيل ساخته شده است كه معمار سينان بعدها اين نقشه را در بناهاي مساجد استانبول بطور گسترده اي مورد استفاده قرار داده است . همچنين صحن داراي رواق ( قوسدار ) كه در هنر عثماني شناخته شده است براي اولين بار در اين مسجد بكار رفته است . در چهار گوشه اين صحن مناره هايي بنا شده اند . مسجد اوچ شرفه لي به جهت دارا بودن اين ويژگيها نمونه اي براي ساخت مساجد ديگري شده است . ارتفاع مناره مسجد اوچ شرفه لي كه خود به تنهايي بناي يادبودي محسوب ميشود 62/67 متر مي باشد. هر جايگاه موذن راه پله جداگانه اي دارد . تزئينات و نقش و نگار مسجد نيز بسيار جذاب است . نقش و نگارهاي بكار رفته در گنبد اين مسجد از قديمي ترين نمونه هنر عثماني به حساب مي آيد.  

مسجد جامع مراديه  

مسجد مراديه نيز همچون مسجد اوچ شرفه لي بدستور سلطان مراد دوم در محله مراديه بر روي تپه مشرف بر قصر شاهي بنا گرديده است . تاريخ ساخت آن مشخص نيست . اين بنا نمونه بسيار زيباي مساجد زاويه دار محسوب ميشود . اين مسجد عليرغم نماي ساده بيروني آن از نظر تزئينات و نقش و نگار داخلي از بناهاي جذاب قرن پانزدهم هنر عثماني است . كاشي كاريهاي به كار رفته در محراب و ديوارهاي مسجد نيز از نمونه هاي بسيار زيباي هنر كاشي كاري عثماني است .    

مسجد بايزيد دوم و ديگر تاسيسات اين مجموعه اين مجموعه در كنار رود تونجا در 2 كيلومتري مركز شهر اديرنه واقع شده است . مسجد بايزيد دوم در مكاني وسيع بخشهاي مختلفي همچون مدرسه طب ، دارالشفاء ، حمام ، مطبخ ، انبار ارزاق و مانند آن را در خود جاي داده است . معمار اين مجموعه كه در بين سالهاي 1488-1484 به دستور سلطان بايزيد دوم ساخته شده فردي به نام خيرالدين مي باشد. اين مجموعه جذاب و تحسين بر انگيز داراي گنبدهاي مختلف از كوچك و بزرگ مي باشد. جالبترين بخش اين مجموعه مسجدي است با گنبدي واحد به قطر 55/20 متر و داراي 2 مناره است . اين مسجد را بخشهاي مختلفي با گنبدهاي 9 گانه كه امور چاپ و نشر مسجد در آن انجام ميگيرد احاطه كرده است . بخشهاي ياد شده مستقيما" به بيرون راه دارند. نماي محراب و منبر مسجد كه از مرمر ساخته شده است بسيار ساده و در عين حال ظريف است كه اين نوع سنگ مرمر اولين بار در اديرنه به كار رفته است .  

مسجد جامع قديم ( اسكي جامع )  

اين مسجد قديمي ترين نوع بنا يادبود باقيمانده از دوران عثمانيان در شهر اديرنه است . ساخت اين بنا در سال 1403 ميلادي به دستور امير سليمان آغاز شده و در تاريخ 1414 در زمان حكومت چلبي سلطان محمد پايان يافته است . معمار اين بنا حاجي علاء الدين قونيه اي و دستيارش ابن ابراهيم نام دارد.

مسجد جامع يلديريم

اين بنا باقيمانده از قرن 14 ميلادي در 3 كيلومتري مركز شهر اديرنه واقع شده است . نقشه و سرستونهاي اين مسجد نشانگر كليسا بودن اين مكان در دوران بيزانس بوده است . اين بنا در زمان يلديريم بايزيد تبديل به مسجد گشته كه البته غير از زير بنا باقي ساختمان دو باره ساخته شده است . فقط از آنجائيكه قبله با محورهاي صليب متوازن نبوده محراب اين مسجد در يكي از شاخه هاي صليب قرار گرفته است بدين وسيله يك نماي خميده اي يافته است . نماي امروزه اين مسجد داراي چهار رواق ، يك مناره و يك گنبد است.

مسجد فاتح ( ايا صوفيه انز)

اين بناي باقيمانده از دوران بيزانس بسيار بزرگ بوده داراي ديوارهاي گوشه دار مي باشد ودر گروه كليساهاي صليب شكل جاي دارد . اين بنا در زمان امپراطوري عثماني با ايجاد محراب و منبري در شاخه جنوبي به مسجد تبديل شده است. همچنين اين بنا از جهت ويژگيهاي خاص كليسايي ياد آور دورانهاي مختلف امپراطوري بيزانس است . در حال حاضر اين مسجد بصورت مخروبه است .  

مجموعه بناي سوكوللو ( مجموعه قاسم پاشا - هوسا )  

اين مجموعه در شهرستان هاوسا در مسير راه اديرنه قرار دارد . بناي مذكور در تاريخ 1577- 1576 ميلادي از طرف معمار سينان و به دستور قاسم پاشا فرزند سوكوللو محمد پاشا ساخته شده است . مجموعه داراي بخش هايي مثل دو كاروانسراي ، يك مسجد ، مكتب خانه ، عمارت ، حمام ، تكيه ، پل مي باشد. امروزه از اين مجموعه تنها مسجد ، حمام و يك بناي نامشخص در صحن مسجد ويك عبادتگاه و نيز يك محل آب خوري كه بعدا" تعبيه شده باقي مانده است.  

كليساي سوئتي جورج ( Sweti Geoge )

اين بنا در تاريخ 1889 ميلادي در منطقه كي ييك اديرنه ساخته شده است . در تاريخ 1889 بازسازي گرديده است . نوشته هاي روي ديوار اين بنا به لحاظ بلغاري اسلاو مي باشد . همچنين تابلوهايي كه از كليساي ساخته شده در همان محل باقي مانده به چشم مي خورد . بنا هنوز حالت مراقبت شده است .   كنيسه يهودي اين بنا ساخته شده در سالهاي 1903-1902 ميلادي در منطقه كاله ئيچي اديرنه امروز به حالت مخروبه است .  

بورسا  

مسجد جامع بورسا

اين مسجد در تاريخ 1400- 1396 به دستور يلديرم بايزيد تماما" با سنگهاي برشي و ديوارهاي ضخيم و با ارتفاع بلند با 20 گنبد ورودي 12 پايه گوشه دار ساخته شده است . اين بنا نمونه بسيار كلاسيك و يادگارگونه ترين نوع از انواع مساجد پرگنبد است . اين مسجد با توجه به موقعيت وسيع مكاني در بين مساجد تركيه بزرگترين آنها محسوب ميشود ( در مساحتي با 318 متر مربع بنا شده است ) . تزئينات به كار رفته در منبر و ديواره هاي مشبك مسجد يادآور هنر معماري سلجوقيان و عثمانيان ميباشد. در رابطه با حوض فواره دار صحن مسجد نقل است كه براي ساخت مسجد ، عمومي سازي بعضي از نقاط ضروري مي نمود. از قضا زميني كه اكنون حوض در آنجا قرار دارد متعلق به يك زن يهودي بوده است . اين زن كه راضي به بخشش زمين خود نبوده است ، يك شب در خواب مي بيند كه همه مردم به يك جهت ميدوند وي در خواب با كنجكاوي سئوال ميكند ( به كجا ميدويد؟) جواب مي دهند ( به بهشت ) لذا او نيز تصميم به دويدن مي گيرد اما از آنجائيكه حاضر به دادن زمين خود نيست مانعش ميشوند . وي از اين خواب خود متاثر ميشود .

فرداي آن شب او زمين خود را به شرط ساختن حوض فواره دار در آن به مسلمانها مي بخشد. در هنگام ساخت اين مسجد مسلمانها دچار مشكلات مالي ميشوند لذا گروههاي مسيحي و يهودي كمك هاي مالي را تقديم آنها مي نمايند، مسلمانها نيز جهت قدرداني از اين عمل آنها سمبل هاي ديني يهوديان ( ستاره داوود ) و مسيحيان (صليب) را در ساختمان سنگي پنجره هاي مسجد به كار ميبرند . مسجد امير سلطان و آرامگاه آن امير سلطان كه يك شخص دانشمند و مشهوري بود در سال 1391 م به شهر بورسا آمده و با هوندي فاطمه خاتون دختر يلديريم بايزيد ازدواج كرده است . مسجد امير سلطان و مقبره واقع در آن دو دوران حكومت سلطان مراد دوم از طرف همسر امير سلطان ساخته شده است . اين مسجد روي تپه اي در كنار گورستان امير سلطان در شرق شهر بورسا واقع شده است . در سمت شمالي اين مسجد آرامگاهي هشت ضلعي با دو اتاق قرار دارد . شكل امروزي اين مسجد همراه با حوض فواره دار و يك گنبد آن مربوط به سال 1804 زمان پادشاهي سلطان سليم سوم ميشود. مجموعه بناهاي مراديه اين مجموعه در منطقه مراديه داخل پارك بزرگي واقع شده است . 

اين مجموعه كه در بين سالهاي 1426-1424 و به دستور سلطان مراد دوم ساخته شده شامل مسجد ، مدرسه ، عمارت ، حمام و دوازده آرامگاه مي شود . مسجد اين مجموعه از جهت  هنر معماري عثماني در گروه مساجد زاويه دار كه در اوايل دوران عثماني رايج بود قرار مي گيرد . محراب و منبر اين مسجد به سبك باروك ساخته شده و باقي مانده از قرن هيجدهم مي باشد. كنده كاريهاي در ورودي زيباترين عصر خود را نمايان مي سازد. در مجموعه مراديه دوازده مقبره متعلق به سلطان مراد دوم و خانواده وي وجود دارد. مسجد اورهان و مجموعه آن اين مجموعه كه بيم سالهاي 1340-1339 م به دستور اورهان بيگ ساخته شده شامل بخشهايي چون مسجد ، مدرسه ، عمارت ، مكتب خانه ، حمام و بازار ميشود . اين مسجد واقع در شرق مسجد جامع در حقيقت از اولين نمونه هاي مجموعه بناهاي ديني دوران عثماني است . مسجد اورهان يكي از مهمترين مساجد دوران آغازين عثمانيها محسوب ميشود . رواقهاي بكار رفته در دو طرف مسجد ويژگيهاي مهم بنا را تشكيل مي دهند. نماي بيروني نما به جهت چينش آجرهاي آن نماينگر كمال استادي و ظرافت سازندگان آن است . مسجد خداوندگار و مجموعه آن اين مجموعه نيز كه بين سالهاي 1385-1366 م به دستور سلطان مراد اول ( مشهور به خداوندگار) بنا گرديده ، شامل بخش هايي چون مسجد ، مدرسه ، عمارت ، مقبره و حمام ميشود . محل بناي اين مجموعه منطقه " چكيرگه " شهر بورسا است . مجموعه مسجد خداوندگار كه در هنر معماري عثماني بي همتاست متشكل از دو طبقه است . طبقه زيرين شامل مسجد و طبقه بالا نيز مربوط به مدرسه ميشود . معمار اين بنا كه با مناره پرشكوه بيروني اش نماي قصري را در ذهن زنده مي كند ، نامشخص است . همچنين مهارت و استادي به كار رفته در ستونها و رواقهاي زوج نوك تيز درون و بيرون اين مجموعه نيز ياد آور شكوه كاخهاي باعظمت شهر ونيز مي باشند .

در اين ميان صداي ظريف آب فواره اي كه در وسط حوض واقع در زير گنبد ميان باز بنا تعبيه شده ، حال و هوايي آرامش بخش و روحاني به فضا مي بخشد. در روبروي مسجد خداوندگار مرقد سلطان مراد اول ( خداوندگار) كه در سال 1389 م ضمن نبرد اول كوزوو شهيد شده ، قرار گرفته است . بر روي سنگي كه به دستور سلطان يلديريم بايزيد روي اين مرقد گذاشته شده ، تاريخ 1722 حك شده است . مجموعه يلديريم بايزيد اين مجموعه نيز كه در بين سالهاي 1399-1990 م. در شرق شهر بورسا در منطقه يلديريم بنا شده ، شامل مسجد ، مدرسه ، دارالشفاء ، مرقد ، بازار ، حمام ، عمارت ، قصر ، مطبخ ، اتاقهاي مربوط به خدمتگزاري و آخور مي باشد. مسجد كه در وسط اين مجموعه قرار گرفته ، از يادگار ترين نمونه هاي مساجد دو جبهه اي محسوب ميشود . اين بنا به تاريخ 1399 م. وقف شده است . هنر معماري عثماني در واقع با بناي اين مسجد ويژگيهاي خاص خود را يافته است . آرامگاه تك طبقه در قسمت شمالشرقي مسجد قرار دارد كه در سال 1406 ميلادي به دستور سليمان خان پسر سلطان يلديريم بايزيد ، از طرف معمار علي بن حسين ساخته شده است . اين آرامگاه ، اولين نمونه آرامگاه رواق دار در دوره عثماني است . مسجد سبز بناي اين مسجد در بين سالهاي 1420-1419 ميلادي به دستور چلبي سلطان محمد انجام گرديده و در سال 1424 ميلادي نيز به دستور سلطان مراد دوم امور تزئيني و زيبا سازي مسجد تحقق پذيرفته است . نام " مسجد سبز " نيز به جهت استفاده از سنگ فيروزه هاي سبز رنگ در كار تزئينات ، بر روي اين مسجد گزارده شده است . معمار اين بنا ، حاج عيوض پاشا است . اين مسجد كه از مهمترين بناهاي تاريخي - مذهبي بورسا محسوب ميشود ، به جهت تزئينات ساختماني آن نيز بسيار مشهور است .

مهمترين ويژگي اين بنا در واقع ، كاشي كاري بكار رفته در آن است . مرقد سبز اين بنا كه بعنوان سمبل شهر بورسا مشهور شده ، از بهترين نمونه هاي معماري آرامگاه دوران عثماني محسوب ميشود . ساختمان بنا هشت ضلعي است كه پلكاني مرمرين از درون به آن وصل است و گنبدي خاكستري رنگ نيز در راس قرار گرفته است . كاشي كاري انجام شده بر روي اين بنا نيز در نوع خود بي نظير است . همچنين محراب تمام كاشي كاري شده اين آرامگاه نيز شاهكار محسوب ميگردد . در ساخته شده از چوب گردو و نقش و نگارهاي هندسي بر روي آن نيز از زيباترين كنده كاري بر روي چوب تلقي ميشود. كنيسه گروش اين بنا كه از طرف اولين گروه يهودياني كه در قرن 14 ميلادي از اسپانيا اخراج گرديده و همان سال از جانب سلطان سليم دوم امپراتور عثماني بعنوان تبعه عثماني پذيرفته شده اند ، در شهر بورسا ساخته شده ، در خيابان " عرب شكري " جاي دارد. نام " گروش " كه در زبان عبراني به معناي " رانده شده " است ، به همين مناسبت به اين بنا داده شده است . به وضعيت ساختماني اين كنيسه همواره رسيدگي شده است و در عين حال هميشه نيز جهت عبادت يهوديان درهاي آن باز مي باشد. كنيسه مايور اين كنيسه نيز در خيابان عرب شكري واقع است . اين بنا هم از جانب آن گروه از يهوديان كه در قرن پانزده ميلادي از جزيره مايور اسپانيا رانده شده واز طرف امپراتوري عثماني پذيرفته شده و در شهر بورسا اقامت گزيده اند، ساخته شده است . سال تاسيس اين بنا ، همان قرن 15 ميلادي است . تزئينات و قلمكاري درون اين كنيسه اهميت خاصي به اين بنا بخشيده است . كنيسه اتزآهاييم اين كنيسه نيز در خيابان عرب شكري واقع شده است . اين كنيسه كه در اوايل قرن چهارده ساخته شده نام اتزآهاييم كه در زبان عبري به معني "درخت زندگي" است را بخود گرفته است . اين بنا به جهت اينكه اولين كنيسه ساخته شده در دوران عثماني است از اهميت خاصي برخوردار است. اين كنيسه به فرمان اورهان بيك فاتح شهر بورسا ساخته شده است .

مسجد سبز ايزينك

اين بنا كه يكي از مهمترين بناهاي تاريخي مربوط به هنر معماري عثماني در منطقه ايزينك مي باشد ، در شرق شهر بورسا نزديك دروازه لفكه واقع و در بين سالهاي 1398-1378 به دستور چاندارلي خيرالدين پاشا ساخته شده است . اين بنا با ستونهائيكه در گوشه هاي ساختمان بكار رفته با معبرهاي هندسي و محرابي كه از مرمر ساده و در عين حال مزين به نقش و نگارهاي سبك رومي ساخته شده يكي از قديمي ترين و در عين حال زيباترين نمونه هنر عثماني را نمايان مي سازد. مناره خشتي مسجد كه به سبك سلجوقيان ساخته شده با سنگهاي فيروزه سبز رنگ و كاشيهاي زرد و بنفش تزئين داده شده است . نام سبز مسجد نيز از همين فيروزه هاي سبز رنگ ناشي ميشود . اين بنا در عين حال نماينگر هنر سلجوقي به هنر معماري عثماني است . مسجد حاجي اوزبك ( مسجد بازار ايزنيك) اين مسجد در بازار ايزنيك واقع شده است . بر روي سردر آن تاريخ 1333 ميلادي حك شده است كه نشانگر قدمت طولاني مسجد است .

آرامگاه چاندرلي قره ابراهيم پاشا ( ايزنيك) آرامگاه بنا شده در خيابان قليچ آصلان نمونه اي ديدني از آرامگاههاي ساخته شده از خشت با منبت كاريهاي زمان خويش است . اين آرامگاه در دوران حكومت سلطان بايزيد دوم و به دستور فائق پاشا ساخته شده است . مسجد شيخ قطب الدين ( ايزنيك) اين مسجد كه روبروي مسجد سبز ودر كنار موزه ايزنيك قرار دارد در اوايل قرن پانزده ميلادي ساخته شده است . در دوران جنگهاي آزاديبخش تركيه تخريب شده ليكن برخي از ديوارها و معماري آن تا كنون برجاي مانده است. در اين ميان سنگي كه نقش شمعداني با 7 شاخه كه سمبل يهوديان است بر روي آن كار شده خود نشانگر احترام مسلمانان به ديگر اديان است .  

موزه ايا صوفيه ( ايزنيك )

اين بنا كه در قرن پانزده ميلادي در مركز شهر به عنوان كليساي بيزانس ساخته شده در دوران حكمراني اورهان غازي تبديل به مسجد گرديده است . اين عمارت به جهت اينكه محل تشكيل هفتمين اجلاس شورايي رهبران ديني وقت بوده از نظر مسيحيان داراي جايگاه خاصي است . در حال حاضر بصورت مخروبه در آمده است . كاخ سناتوس ( ايزنيك) اين مكان به جهت اينكه اولين اجلاس نمايندگان ديني در آنجا برگزار گرديده نزد مسيحيان داراي اهميت است . اين بنا بعنوان كاخ كنسول نيز شناخته مي شود . بخشي از اين بنا كه در حال حاضر حالت مخروبه دارد زير درياچه قرار دارد . هيپوگئوم ( Hipogeum ) ( اتاقك گور زيرزميني - البحالي - ايزنيك) گور نامبرده در قرن پانزده ميلادي در مسير راه روستاي البحالي ساخته شده است . اين گور به جهت نقش و نگار هاي سبك فرسك ( Fresk ) كه بر ديوارهاي گچي آن كار شده با ارزش ترين نمونه اين نوع در تركيه شمرده ميشود. سقف مربع شكل اين اتاقك در عين حال تداعي كننده گهواره نيز مي باشد. بر روي ديواره هاي غربي آن نقش دو طاووس بصورت برجسته به چشم مي خورد . سنگ لحد بر روي ستونهاي مزين به خطوط ظريف و تابدار قرار داده شده است .   

آنكارا

مسجد و آرامگاه حاجي بايرام :

اين مسجد كه بين سالهاي 1427-1425 ساخته شده تا كنون سه بار مرمت شده است . ديوارهاي اين مسجد مستطيل شكل از خشت مي باشد. آرامگاهي كه در كنار اين مسجد بنام حاجي بايرام جاي گرفته بعا از سال 1429 ميلادي بصورت مربع شكل و تا نيمه با سنگ بنا گرديده است . در چوبي منبت كاري شده اين آرامگاه از آنجائيكه از لحاظ هنري بسيار با ارزش است امروزه در موزه مردم شناسي به نمايش گذاشته شده است.    

مسجد كاراجا بيگ :

با توجه به اينكه اين بنا در سال 1484 ميلادي وقف شده . ساخت اين مسجد به دستور كاراجابيگ يكي از خوانين عثماني انجام گرفته است . نقشه اين مسجد كه به شكل تي معكوس ترسيم شده حالت اوليه و اورژينال خود را همچنان حفظ كرده است. مناره پنج ضلعي اين مسجد هم به لحاظ معماري و هم به لحاظ كاشي كاريهاي ظريفي كه روي آنها  انجام گرفته ديدني ترين بخش اين مسجد را تشكيل ميدهد. در اين ميان منبر چوبي منبت كاري شده مسجد نيز در ميان مساجد آنكارا زيباترين نمونه منابر محسوب ميشود.  

مسجد ارسلان خانه ( مسجد آهي شرف الدين) :

اين بنا كه مربوط به دوران آخر سلجوقيان ميشود در آنكارا در زمان ظهور فرقه آهي ها بتاريخ 1290 ميلادي ساخته شده است . ستونهاي اين مسجد چوبي است . در تركيه دوازده مسجد داراي ستونهاي چوبي است . مسجد ارسلان خانه داراي پنج صحن مي باشد . اين صحن ها از شمال به جنوب با ستونهاي ساخته شده از چوب كاج از همديگر جدا شده اند . در تمامي سرستونها سنگ مرمر تعبيه شده است .  

معبد آگوستوس :

اين معبد كه در قرن دوم پيش از ميلاد ساخته شده در مجاورت مسجد حاجي بايرام قرار گرفته است .اين بنا به افتخار آگوستوس امپراتور روم قديم از طرف مردم گالاتا ساخته شده است. در اين ميان درب تاريخي و كنده كاريهايي كه روي اين درب انجام گرفته همواره نظر گردشگران را به خود جلب كرده است . در ديواره اين معبد وصيتنامه سياسي آگوستوس امپراتور حك شده است . اين وصيتنامه از نظر تاريخي بسيار با اهميت است.  

كنيسه سامان پازاري :

اين مكان محل عبادت يهوديان مقيم آنكارا است. اين كنيسه فقط در روزهاي انجام مراسمي چون عروسي ، تشييع جنازه و روزهاي خاص باز است.  

آنتاليا

مناره شياردار ( مسجد علاء الدين) :

در مركز شهر آنتاليا قرار دارد. اين مناره مسجد علاء الدين است كه سلطان سلجوقي علاء الدين كيقباد در سال 1230 ميلادي آن را از كليسا به مسجد تبديل نموده است . اين مناره در ديد نخست چشمها را به خود خيره كرده و بعنوان يك يادگار و سمبل شهر مورد قبول قرار گرفته است . از آنجائيكه بدنه آن از آجر و از هشت عدد نيم استوانه شكل ساخته شده نام مناره شياردار بخود گرفته است ، داراي ديواره ضخيم است و از سقف آن كلمات الله و محمد (ص) با رنگهاي فيروزه و لاجورد نوشته شده است .

مسجد مناره بريده شكل ( مسجد كوركوت - مسجد كبير ) : اين مسجد كه از آثار دوران سلجوقي است از طرف بيزانس ها در تاريخ قرن پنجم پس از ميلاد به نام مريم مادر و بعنوان كليساي پاناگليا ساخته شده و در زمان بايزيد دوم از طرف شاهزاده كوركوت به مسجد تبديل شده است . به خاطر همين موضوع نام مسجد كوركوت و يا مسجد كبير بخود گرفته است در سال 1851 بر اثر يك آتش سوزي و در نتيجه فرو ريختن مسجد نام بريده شكل را به آن داده اند.

مسجد قلعه ( مسجد سلطان سليمان - آلانيا) :

اين مسجد در آلانيا و در غرب منطقه ترسانه واقع شده و به دستور علاء الدين كيقباد اول پادشاه سلجوقي ساخته شده است . به خاطر اينكه اين مسجد بين سالهاي 1566-1530 به دستور سلطان سليمان مجددا" ساخته شده بنام مسجد سلطان سليمان هم مشهور است .

كليساي نيكولاس قديس :

قلعه ( دمره - Demre ) :

اين مكان بعنوان جائيكه نيكولاس قديس مشهور به بابانوئل به ارشاد مردم ميپرداخت شناخته ميشود. كليساي ياد شده در قرن ششم ميلادي پس از درگذشت اين فرد روحاني به يادبود او ساخته شده است. از ديگر سو چند قطعه از سنگ لحد مرقد نيكولاس قديس كه در نيمه دوم قرن بيستم از طرف دريانوردان ايتاليايي شكسته و به سرقت رفته است در حال حاضر در موزه آنتاليا به نمايش گذاشته ميشود. فستيوال بين المللي بابانوئل كه هر ساله در روزهاي 6 الي 8 دسامبر در منطقه قلعه ( دمره) و قاش برگزار ميگردد در چند سال اخير با همكاري غريبيان حالت سمپوزيوم به خود گرفته است .

كليساي آيايورگي ( آلانيا) :

تصور مي رود كه كليسايي آيايورگي كه در حال حاضر در درون قلعه آلانيا جاي دارد در قرن ششم ميلادي از طرف مردم بيزانس ساخته شده است .  

استانبول

مسجد ايوب سلطان :

اولين مسجدي است كه بعد از فتح استانبول در اين شهر ساخته شده است . در سال 1458 به دستور فاتح سلطان محمد همراه يك آرامگاه بنا گرديده است . مسجد سلطان محمد فعلي در سال 1800 ميلادي غير از مناره هاي مسجد قبلي تخريب و از جانب حسين افندي مجددا" ساخته شده است .

آرامگاه ايوب سلطان :

در اين آرامگاه كه در سال 1458 ساخته شده است خالدبن زيد ( حضرت ايوب) مدفون است .اين شخص در اوايل ظهور اسلام به مكه رفته دين اسلام را پذيرفته و در جنگها پرچم دار حضرت محمد(ص) را بعهده گرفته است. ايوب ، هنگاميكه عربها براي هفتمين بار استانبول را محاصره كرده بودند در لشكر تحت فرمان ابوسفيان از حكمرانان اموي جنگيده و شهيد شده است . مقبره ايوب كه ابتدا در بيرون از ديواره قلعه قرار داشت پس از فتح استانبول از طرف سلطان محمد فاتح از جانب استادش آق شمس الدين يافت شد و سپس به دستور سلطان فاتح بر روي اين مقبره بناي يادبود و مسجدي ساخته شد.

مسجد فاتح :

اين مسجد به دستور سلطان محمد فاتح پيش از فتح استانبول از جانب وي برروي خرابه هاي كليساي حواريون ساخته شده است . اين مسجد به همراه بناهاي اوقافي كه آن را احاطه كرده اند مجموعه بزرگي را تشكيل ميدهد. اين مجموعه كه از طرف سينان الدين يوسف ساخته شده بين سالهاي 1470-1462 به اتمام رسيده است. اين مجموعه همچنين بعنوان مجموعه بناهاي خاص تركها كه هيچيك از ويژگيهاي معماري بيزانس در آن ديده نمي شود پذيرفته شده است. مسجد بايزيد : اين مسجد در ميداني به همين نام قرار دارد . اين مسجد بزرگ به همراه مجموعه وابسته به آن ( مدرسه ، مكتب خانه ، عمارت ، كاروانسرا و حمام ) بين سالهاي 1506-1501 به دستور بايزيد دوم فرزند سلطان فاتح ساخته شده است . اين مسجد داراي دو مناره است كه به فاصله 87 متر از يكديگر قرار دارند و هر يك صاحب را پلكاني جداگانه مي باشند . نقشه ساختماني مسجد بايزيد همانند نقشه مسجد اياصوفيه است . ليكن از اياصوفيه به علت ويژگي معماري ناشي از فرهنگ متنوع عبادي متمايز مي گردد.

مسجد سليمانيه و مجموعه آن :

اين مجموعه كه معمار سينان از آن بعنوان اثر دوران شاگردي خود ياد كرده در حقيقت يكي از زيباترين نمونه هاي معماري اسلامي بشمار ميرود. اين مجموعه از ديدگاه شهرسازي هم كه نگريسته شود به جهت ويژگيهايي چون تكنيك ، استقامت ، زيبايي و آذين بندي دروني كاملا" موفق مي نمايد. اين مجموعه متشكل از 6 مدرسه ، بخش چاپ و نشر ، عمارت ، كاروانسرا ، درمانگاه ، حمام ، مكتب خانه ، چند اتاق و مغازه و نيز مرقدهاي سلطان قانوني و همسرش خرم سلطان ، به جهت ارتباطات اجتماعي و فرهنگي خود بعد از مجموعه مسجد فاتح بزرگترين مجموعه شمرده ميشود. اين مجموعه بين سالهاي 1557-1550 به دستور سلطان سليمان قانوني و به دست معمار سينان ساخته شده است . اين مجموعه همچنين به جهت قرار گرفتن بخشهاي مختلف آن در نقاط متفاوت يك تپه نيز جلوه خاصي يافته است . در گوشه حياط مسجد 4 مناره ساده و در عين حال ظريف به چشم مي خورد . دو تا از اين مناره ها داراي دو جايگاه موذن و دو تاي ديگر داراي سه جايگاه موذن است . از آنجائيكه سلطان سليمان قانوني دهمين پادشاه عثمانيان بوده است، 10 جايگاه موذن ياد شده در اين مجموعه با توجه به اين مسئله در نظر گرفته شده است . بخشهاي مختلف اين مجموعه كه بصورت يك تشكيلات وابسته به هم و منسجم بنا گرديده اند هر يك به تنهايي زيبايي خود را حفظ كرده اند . به عبارت ديگر هر يك از بخشهاي اين مجموعه يكدست ضمن حفظ ارتباط خود با ديگر بخشها ، خود به تنهايي يك بخشي كامل محسوب مي گردند. عليرغم اينكه اين مسجد در دوران اوج هنر كاشيكاري ساخته شده ، كاشيكاريهاي تنها در محراب و ديوارهاي آن بكار رفته است . در اين ميان ويژگي كم نظير آكوستيكي ديوارهاي مسجد را هم نبايد فراموش كرد. مقبره سلطان سليمان قانوني روبروي محراب جاي گرفته است . در سمت چپ اين مقبره ، مقبره مزين به كاشيكاري كم نظير خرم سلطان قرار گرفته و در كنار آن نيز مقبره معمار سينان بزرگ جاي دارد.

توضيح بيشتر :

مقبره معمار سينان :

اين مقبره در صحن مسجد سليمانيه قرار گرفته است . معمار بزرگ سينان ( سال وفات 1588) اين مقبره كه در نهايت زيبايي و در عين حال سادگي بنا شده براي خود ساخته است .

مسجد سلطان سليم :

اين مسجد در منطقه سلطان سليم و در كنار دروازه اديرنه واقع شده است . ساخت اين مسجد در سال 1522 ميلادي در زمان سلطان سليمان قانوني به اتمام رسيده است . بنا به نوشته سردر مسجد ، اين مسجد به دستور سلطان سليم اول ساخته شده ، اما به روايت برخي منابع پسر سلطان سليم جهت زنده نگاهداشتن ياد پدر دستور ساخت اين مسجد را داده است. معماري بنا ، بسيار ساده است . سقف بخش موسوم به " محفل حكمران " بصورتي بسيار غني و جالب توجه تزئين داده شده است . در نزديكي محراب اين مسجد ، مقبره هشت ضلعي مزين به كاشي هاي متنوع متعلق به سلطان ياووز سليم ، در كنار آن نيز مقبره هاي متعلق به شاهزادگان سلطان سليمان قانوني و دختران وي ودر سوي ديگر اينها نيز مقبره سلطان عبدالمجيد قرار دارند.

مسجد هاسكي :  

اين مسجد درسال 1538 ميلادي و به دستور سلطان سليمان قانوني بنام همسرش خرم سلطان و به دست معمار سينان ساخته شده است . اين مسجد را مجموعه بناهايي متشكل از مدرسه ، دارالشفاء ، عمارت و سقاخانه احاطه كرده است .  اين مكان در سال 1612 در دوران حكومت احمد اول گسترش داده شده است .

مسجد يني ( جديد) :

اين مسجد در منطقه امين اونو قرار دارد . اين مسجد كه بناي آن در سال 1597 ميلادي به دستور صفيه سلطان مادر سلطان محمد سوم آغاز شده به علت مرگ پادشاه و مادرش ناتمام مانده و ليكن در سال 1663 به همت تورهان سلطان مادر سلطان محمد چهارم ساخت آن به پايان ميرسد. كاشي كاريها و ديگر تزئينات انجام شده بر روي اين بنا بسيار جالب توجه بوده و از سوي ديگر ترتيب گنبد بزرگ و گنبدهاي كوچك اين مسجد نگاه هر بيننده اي را به خود جلب مي نمايند.

مسجد شاهزاده :

در منطقه ساراچ خانه و در مقابل كاخ شهرداري قرار دارد . سلطان سليمان قانوني از معمار سينان ميخواهد تا بناي يادبودي به جهت فوت پسرش محمد بسازد. بنا بر اين ساخت اين مسجد در سال 1544 شروع و در سال 1548 خاتمه مي يابد. اين مسجد كه در مركز شهر قرار دارد شامل ساختمانهايي از قبيل مدرسه ، مقبره ، چاپخانه ، و عمارت ميشود كه اين مسجد را بصورت يك مجموعه در آورده است . تزئينات به كار رفته در دومناره اين مسجد در نوع خود بي نظيرند . اين بنا به خاطر ويژگيها و ظرافت هاي معماري خاص خود از ديگر بناهاي مشابه آن متمايز مي نمايد اولين اثر معمار سينان است . مقبره هاي بسياري اين مسجد را احاطه كرده اند .

مسجد نور عثمانيه :

در ورودي نور عثمانيه بازار سرپوشيده قرار دارد . ساخت اين مسجد در سال 1748 به دستور سلطان محمد اول شروع گرديده و به علت فوت اين سلطان به دست سلطان عثمان سوم به اتمام رسيده است (1755) . نوشته هاي روي ديوار اين مسجد كه از نظر هنري بسيار با ارزش است ار آثار بسيار مشهور آن دوران يعني متعلق به خطاطان معروفي چون راسيم و موم جوزاده احمد افندي ميباشد. مسجد رستم پاشا : اين مسجد در سال 1561 توسط معمار سينان و به دستور رستم پاشا يكي از صدر اعظم هاي سلطان سليمان قانوني ساخته شده است . از آنجائيكه محل احداث اين مسجد در منطقه امين اونو هم گودالي بزرگ و هم مكان تجاري بوده سينان در زير مسجد انبارها و دكانهايي احداث كرده است . در واقع ارزش مسجد بيشتر ناشي از كنده كاريها و كاشي كاريهايي ميشود كه بصورت گلهايي چون ميخك ، بابونه ، رز ، زنبق كه در بيرون و درون اين مسجد طراحي شده اند . كاشي كاريهاي انجام شده در اين مكان را مي توان از زيباترين نمونه هاي دوران كلاسيك به حساب آورد. به عبارت ديگر اين مسجد را بعنوان موزه هنر كاشي كاري نيز توصيف نمود.

مسجد سوكوللو محمد پاشا :

محل احداث اين مسجد منطقه كاديرگا است . اين مسجد در سال 1671 توسط معمار سينان و به دستور اسمه خان سلطان دختر سلطان سليم سوم جهت يادبود همسرش صدر اعظم محمد پاشا ساخته شده است . ديواره داخلي مسجد تا دامنه گنبد با زيباترين كاشيها پوشانيده شده است . منبر نيز مزين به كاشي است .

مسجد يني والده :

اين مسجد در منطقه اسكودار استانبول واقع شده و در سال 1710 از سوي گولناز سلطان مادر احمد سوم بعنوان يك مجموعه ساخته شده است . اين مسجد داراي 2 مناره با دو جايگاه موذن است . ساختمان اين مسجد كه جزو آخرين نمونه هاي معماري كلاسيك وابسته به سنن قديمي و در دوران پسرفت ، از نظر مصالح بكار رفته جالب توجه است.  

مسجد بزم عالم والده سلطان ( دلما باغچه ) :

طبق كتيبه شاعر زيور كه بروي درب شبستان قرار دارد ، آغاز كننده ساختمان اين مسجد والده سلطان و تمام كننده آن نيز در سال 1853 عبدالمجيد است . همچنين در تاريخ 1848 ديوارهاي اطراف آن برداشته شده و در داخل مسجد موزه دريايي ايجاد گرديده است .

مسجد ايمراهور ايلياس بيك ( كنيساي Studios ) :

اين مسجد در سال 463 و در بين مناطق ساماتيا و يدي كوله ساخته شده است . اين ساختمان كه از بناهاي قديمي بيزانس است ، وقف Vaftizci Yohannes  گرديده است . در كف اين ساختمان موزائيك هاي متعلق به قرن 13 ديده ميشود. پس از فتح استانبول و در سال 1486 از سوي ايلياس بيگ به مسجد تبديل شده است. فقط در طول تاريخ بواسطه زمين لرزه و آتش سوزي ها دچار خسارت هاي فراواني شده است و نهايتا" در سال 1908 با فرو ريختن سقف آن ، بدون آنكه تعمير و بازسازي شود تا به امروز و به همان حالت باقيمانده است.

موزه كاريه Kariye ( كنيساي Khora )

Kariye كه در منطقه اديرنه كاپي استانبول واقع گرديده نام خود را از Khora به معناي مرتع خارج از شهر گرفته است. كليساي Khora قبلا" و در دوران امپراتور ساخته شده است. اين ساختمان كه در طول تاريخ تخريب گرديده ، در قرن يازدهم مجددا" ساخته شده است . اين كليسا كه در قرن 11 كاملا" خراب شده بود در قرن 11 مجددا" ساخته شد. اين كليسا كه در هنگام استيلاي لاتين كاملا" تخريب گرديده بود در آغاز قرن 14 به دستور Theodoros Metekhites بازسازي گرديده است . موزائيك و نقاشيهاي موزه Kariye يكي از زيباترين هنرهاي متعلق به قرن 16 و در واقع به دوران پاياني نقاشي بيزانس مي باشد . در اين موزه صحنه هاي مربوط به زندگي حضرت عيسي و حضرت مريم وجود دارد . اين ساختمان كه تا مدتي پس از فتح استانبول در سال 1453 بعنوان كليسا مورد استفاده قرار مي گرفت در سال 1511 تبديل به مسجد شده و موزائيك و نقاشي هاي آن بوسيله كركره هاي چوبي و غيره پوشانيده شده است . در بين سالهاي 1958-1948 در نتيجه فعاليت هاي انستيتو آمريكا - بيزانس ، كليه موزائيك و نقوش بيرون آورده شده و جهت بازديد عموم مفتوح شده است .

مسجد فتحيه ( كليساي معبد Pammakaristo  ):

اين كليسا در منطقه فاتح واقع شده است . اين ساختمان ، كليساي معبد Pammakaristo ساخته شده در دوران بيزانس مي باشد . با به پايان رسيدن استعلاي لاتين قرن 13 و بروي خرابه هاي كليساي قديمي ساخته شده است . اين كليسا پس از فتح استانبول ، در دست مسيحيان باقي مانده و بعنوان معبد زنان مورد استفاده قرار گرفته است. در سال 1455 محل كليسا به اين محل منتقل و تا سال 1586 به همان صورت مانده است . اين كليسا در دوران مراد سوم (1595-1574) به مسجد تبديل گرديده و به آن مسجد فتحيه نيز گفته ميشود . كليساي عثماني اكنون بعنوان مسجد مورد استفاده قرار مي گيرد . ديوار كليساي جانبي نيز در دوران مراد سوم با موزائيك هاي ساده ساخته شده و در بين سالهاي 1940-1936 و پس از بازسازي بعنوان موزه مورد استفاده قرار گرفته است . اين مسجد كه مشابه موزه ايا صوفيه است  يكي از بخشهاي وابسته به مديريت موزه ايا صوفيه مي باشد.

يادبود (مقبره) آياايرسين ( St.İrene ) :

اين مقبره كه در محوطه اول كاخ توپكاپي واقع گرديده در قرن ششم و توسط امپراتور Justinianus ساخته شده است . از نظر مصالح بكار رفته و معماري ، نمونه بارزي از ساز و ساخت هاي دوران بيزانس است . آثار داماد احمد فتحي پاشا از مشيران توپخانه بعنوان اولين پايه هاي موزه ترك در اين مكان به نمايش گذاشته شده بود. ( در سال 1846) . در سال 1869 مقبره İrene نام موزه همايون را گرفته است . در طول زمان و بعلت ناكافي بودن مكان نمايش ، آثار موجود در اين مكان در سال 1875 به كاخ چيني منتقل گرديده است . از سال 1908 نيز Aya İrene  بعنوان موزه نظامي مورد استفاده قرار گرفته است . سپس اين مقبره كه براي مدتي خالي مانده بود تعمير و بعنوان يكي از واحدهاي وابسته به موزه ايا صوفيه در آمده است .

مسجد زيرك ( كليساي معبد Pantakrator ) :

يكي از معماريهاي مهم بيزانس است . كليساي اول مركز مي باشد. اين مركز از سه كليسا بوجود آمده است . كليساي بزرگ از سوي Eirene همسر دوم Joannes Komnenos (1143-1118) ساخته شده و وقف حضرت عيسي گرديده است . به اين كليسا ابتدا يك كليساي كوچك براي انجام مراسم جنازه و سپس با حمايت Theotohas Eleousa يك كليساي ديگر به آن اضافه شده است . پس از فتح استانبول ، بخش هايي از كليسا به مدرسه تبديل گرديده و نام ملا زيرك كه از دانشمندان آن عصر بود را به خود گرفته است . در سال 1953 در زير سقف آن يك سقف موزائيك با نوارهاي گرد و چهارگوش پيدا شده است . اين كليسا با خطوط ظريف و غناي خود هنر امپراتوري قرن 12 را به نمايش مي گذارد .

مسجد ايا صوفيه كوچك ( كليساي Sergius , Bacchus ) :

در بين سالهاي 536-527 از سوي امپراتور justiniaus ساخته شده و وقف 2 مادر روحاني به نامهاي Bacchus و sergius گرديده است . اين بنا بعنوان نمونه اي نادر از معماري بيزانس است . پس از فتح استانبول در سال 1504 در كليسا يك سالن با 5 گنبد ساخته شده از سوي حسين آقا به مسجد تبديل شده است . آنچه كه در اينجا حلب توجه مي نمايد كتيبه هاي منقوش بروي ستونهاي داخلي است .

مسجد عمارت قديم ( كليساي معبد Pantepoptes ) :

در كنار جاده فاتح به خليج واقع گرديده و متعلق به قرن دوم مي باشد. اين بنا از سوي Anna dalaena مادر Alexios اول ساخته شده و زيباترين نمونه معماري آن دوران مي باشد.

معبد نوه شالوم Neve Salom :

نام اين معبد كه در خيابان بيوك خندق منطقه گالاتاسراي واقع گرديده به معناي " وحي صلح " مي باشد. اين معبد كه در تاريخ 25 مارس 1951 افتتاح گرديده هم اكنون مدرنترين و زيباترين معبد استانبول بوده و مراسم ديني مختلفي از قبيل بارغام ، مراسم بلوغ ، جنازه و يا مراسم تنفيذ كشيش اعظم در آن برگزار ميگردد .  

معبد ايتاليايي ها :

اين معبد در گالاتا و در جاده ضياء پاشا قرار دارد . اين معبد كه از سوي موسويان تبعه ايتاليا و اتريشي ساكن در امپراتوري عثماني ساخته شده در سال 1886 افتتاح گرديده است .  اين اثر هنري با پلكانهاي مرمري و جبهه اي با استيل Gotik  ، از نقاط ديدني استانبول مي باشد.

معبد عشق نازي :

اين معبد تنها معبد باقيمانده از چند معبد متعلق يهوديان عشق ناز ريتين مذهب ساكن استانبول با جمعيتي كمتر از 1000 نفر مي باشد. اين معبد كه در خيابان يوكسك كالديريم منطقه گالاتا واقع گرديده ، از سوي عشق نازي هاي اتريشي الاصل ساخته شده و با منبر ( كرسي دعا ) بر گرفته از استيل Pagoda لهستاني و جبهه برگرفته از استيل اروپايي نماي متفاوتي از معابد سنتي Sefarad و Romaniot دارد.

معبد زولفاريس Zuıfaris :

اين معبد در گالاتا واقع شده و از قرن 17 تا كنون فعاليت مي نمايد. بناي فعلي اين معبد متعلق به قرن 19 است. پيش از احداث معبد Neve Salom ، اين معبد كه مراسم ديني متعددي در آن برگزار ميگردد ، از چند سال پيش تا كنون فعاليتي ندارد . ليكن بر اساس برنامه تجليل سال 1992 و بدون اينكه هويت ديني اين بنا از بين برود تصميم گرفته شد كه به موزه اي تحت عنوان موزه 500 سال زندگي آرام تبديل شود .

معبد آخريدا Ahrida :   

اين معبد كه در بالات قرار دارد در قرن 15 از سوي مهاجرين قصبه Ahri مقدونيه احداث گرديده است . كرسي دعاي كشتي مانند اين معبد ، به عقيده بعضي افراد نشانه كشتي نوح و به عقيده بعضي ديگر نشاني كرجي هاي عثماني كه مهاجرين sefarad را از اسپانيا به سواحل عثماني آورد مي باشد. اين معبد كه بيش از 500 سال فعاليت نموده چندين بار سوخته و مجددا" ساخته شده و يا بازسازي شده است . اين معبد بر اساس برنامه تجليل سال 1992 با استيل باروك عصرلاله بازسازي شده است.( F )  

كنيسه يانبول Yanbol  :

اين كنيسه نيز از طرف يهوديان كوچ كرده از شهر يانبول مقدونيه ساخته شده و به همين جهت نيز نام يانبول را يدك مي كشد ، در همان منطقه بالات استانبول واقع شده است . اين مكان دومين كمنيسه فعال تاريخي يهوديان مقيم تركيه محسوب ميشود . گفته ميشود تصاوير نقاشي شده بر سقف اين كنيسه مربوط به شهر يانبولي مقدنيه است .

كنيسه حمدات اسرائيل Hemdat israel حيدر پاشا :

اين كنيسه كه در فاصله بسيار نزديكي از ايستگاه راه آهن حيدر پاشا قرار دارد در تاريخ سوم سپتامبر 1989 مورد بهره برداري قرار گرفته و نام خود را از داستان تاسيس خود گرفته است. بعنوان نشانه تشكر از عبدالحميد دوم كه غائله مرداني را كه خواستار جلوگيري از ساخت آن بودند ، نام حمدات اسرائيل به معناي شفقت بني اسرائيل و با استفاده از كلمات عربي و درج كلمات هم معني حميد و حمدات به اين مكان داده شده است .

كنيسه اتزآهاييم Ahayim Etz ( اورتاكوي ) :

اورتا كوي كه از قديم الايام مركز زندگي موسويان بوده است ، پس از آتش سوزي بزرگ سال 1618 با مهاجرين جديدالورود نمونه زيبايي از طرز اسكان موسويان مي باشد. اين مسجد ، كليسا و معبد كه در يك مثلث با ديواره هاي كوتاه ساخته شده نمونه بارزي از همزيستي مسالمت آميز 3 دين الهي در كنار يكديگر ميباشد كه تاريخ كنيسه Etz ahayim اورتا كوي كه به معناي درخت زندگي است بر اساس فرامين تعميرات تا قرن 17 مي باشد . اين كنيسه در نتيجه آتش سوزي 1941 كاملا" از بين رفته و فقط ( دولاب نگهداري اوراق و دست نويس و كپي Tevrat ) بصورت خرابه باقيمانده است.  

ازمير

مسجد عيسي بيگ ( سلجوق ) :

آيا مسجد بر روي تپه آيا سولوك و در دامنه غربي كليساي قديمي سن ژان قرار گرفته . اين بناي متعلق به دوران سلجوقيان در سال 1375 ميلادي به دستور آيدين اوغلو عيسي بيگ ساخته شده است . نقشه اين مسجد ضمن اينكه نسبت به نمونه هاي موجود در آناتولي غربي و بطور كلي در قرن 14 ميلادي نوآوريهاي قابل توجهي در خود داشت از جهت معماري ترك نيز الگوي كميابي را ارائه ميدهد. اين مسجد در واقع نشانه هاي گذر از دوران سلجوقي به عثماني را نمايان مي سازد.  

مسجد حصار :

اين مسجد كه در سال 1592 ميلادي در وسط ميدان كمر آلتي - حصار اونو بنا گرديده بزرگترين مسجد ازمير است . اين مسجد كه به صورت يك طبقه و از سنگ ساخته شده ويژگي بناي يادبود را نيز در خود دارد . گنبد بزرگ اين مسجد توسط گنبدهاي كوچك احاطه شده است. نماي دروني مسجد زيباترين هنر معماري عثماني مي باشد.  

مسجد بيرگي ( اودميش) :  

اين بنا در 9 كيلومتري اوده ميش قرار دارد ، از جهت بافت شهري ويژگيهاي هنر معماري سلجوقي و عثماني را توامان دارد. همچنين در ليست ميراث فرهنگي جهاني به ثبت رسيده است . مقبره و مدرسه امام بيرگه وي ، مدرسه دارالحديث ، مسجد گودوك مناره ، مسجد جامع و مرقد آيدين اوغولاري در اين جا قرار گرفته اند .  

كليساي ازمير :

اين كليسا ، دومين كليسا از هفت كليساي نام برده شده در كتاب انجيل مي باشد. نام اين كليسا صورت " تعقيب شونده " و " صادق باش" معني شده است . دوران طلايي اين كليسا به قرون دوم و سوم پس از ميلاد بر مي گردد. بنا بر روايت برخي از باستان شناسان و نويسندگان غربي آثار باقيمانده از اين كليسا در منطقه چشمه ليك در زير كليساي سن پلي كارپ مدفون مانده است .  

كنيسه بث اسرائيل كاراتاش :  

اين كنيسه كه در بلوار مدحت پاشا واقع شده ويژگيهاي سبك ويكتوريا را در خود دارد بيشتر جهت انجام مراسم عروسي مورد استفاده قرار ميگيرد .  

خانه حضرت مريم ( سلجوق ) :

اين مكان مقدس كه در 9 كيلومتري منطقه سلجوق و بر روي كوه بلبل داغي قرار گرفته محتملا" در قرن 4 پس از ميلاد ساخته شده است . در بخش محراب اجاق گونه اين بنا سمبلي از قلب طلايي حضرت عيسي گذاشته شده است . بنا بر روايتي كه در اين رابطه نقل ميشود حضرت عيسي (ع) كمي پيش از دستگيري و به صليب كشيده شدن مادر خود حضرت مريم را به دوست و يار نزديكش سن ژان مي سپارد . پس از به صليب كشيده شدن حضرت عيسي (ع) سن ژان كه نسبت به اقامت حضرت مريم در بيت المقدس احساس خطر مي كند مخفيانه وي را به اين منطقه مي آورد . اين روايت هر چند كه با افسانه هايي هم آميخته اما نشانه هايي از حقيقي بودن اين حادثه موجود مي باشد . سن ژان كه مسئوليت مقدسي چون انتشار دين مسيحيت را نيز بعهده گرفته . شهر افس را كه در آن زمان در موقعيت بزرگترين شهر آن عصر بوده جهت اقامت بر مي گزيند . اما از آنجائيكه مايل نبود حضرت مريم را ميان بت پرستان بگذارد در دامنه كوه بلبل داغي كلبه اي در ميان درختان انبوه ساخته و حضرت مريم را در آنجا اسكان مي دهد. او سپس هر روز بطور مخفيانه به ملاقات او رفته و برايش غذا برده و از احوالش باخبر مي گردد. حضرت مريم تا سن 101 سالگي به همين صورت در اين مكان زندگي كرده و در گذشته است . سن ژان سپس جنازه وي را در محلي كه تنها خود ميدانست دفن مي كند . بعدها در زمانيكه دين مسيحيت گسترش يافته در همان مكان كليسايي بصورت صليب ساخته شده است . اين خانه سپس در سال 1967 از جانب پاپ بعنوان مكان مقدس مسيحيان اعلام مي گردد. پس از آن مسيحيان هرساله در اولين روز يكشنبه پس از پانزده آگوست به اين مكان آمده و به انجام مراسم ديني مي پردازند. انجام اين مراسم بعنوان حج مسيحيان تلقي ميگردد .    

كليساي سن ژان ( سلجوق ) :

كليساي سن ژان به دستور امپراتور ژوسيتنيوس در قرن ششم بعد از ميلاد بر روي تپه آيا سولوك بنا شده است . محل دفن سن ژان در وسط كليسا ، زير گنبد آن و پائين تر از سطح زمين قرار دارد . بخش شرقي اين مقبره به جايگاه راهبان كليسا اختصاص يافته است . بخش ياد شده بصورت نيمدايره از كليسا جدا شده است . در سر ستونهاي مرمت شده اي كه در بخش شمالي محوطه مقبره قرار دارند شرح حال مختصري از زندگي امپراتور ژوستينيوس و همسرش تئودورا به چشم مي خورد.  

كليساي برگاما ( برگاما ) :

اين كليسا تنها كليسا از هفت كليساي نامبرده شده در انجيل است كه محل احداث آن مشخص مي باشد. اين كليسا كه از طرف مردم برگاما صحن سرخ نيز ناميده شده به اسم " سراپي ين " ( serapine ) به معني نه در زمين و نه در آسمان نيز شناخته ميشود . كليساي برگاما در بين سالهاي 500-313 بعد از ميلاد نقش مهمي ايفا نموده است .   

قونيه

حرم و مرقد مولانا جلال الدين - مولوي :

هسته اوليه اين مرقد در سال 1230 و بنا بر وصيت سلطان العلما بهاء الدين ولدين پدر مولانا جلال الدين با دفن جنازه وي در اين مكان و ساختن آرامگاهي ساده بر روي آن تشكيل شد . بعد از وفات مولانا نيز به درخواست پروانه معين الدين و همسرش گرجي خاتون آرامگاهي در همين مكان براي وي ساخته شد. بعدها اين آرامگاه با اضافه شدن ضمائم معماري ديگر جهت انجام امور ديني و اجتماعي ، تبديل به حرم بزرگي به حالت امروزي در آمده است . حرم ياد شده كه امور معماري آن پس از فوت مولانا يعني از سال 1273 آغاز شده بود ، بعد از تشكيل نظام جمهوري در تركيه به موزه تبديل گشته است . در اين موزه ، نوشته هاي با ارزش مربوط به مولانا و يا ديگر مولوي ها و يا اينكه به طريق مختلف به اين آستانه رسيده اند. در كنار اينها نمونه هاي هنر خطاطي و تذهيب ، آثاري از فلز و شيشه و چوب و آلات موسيقي مورد استفاده در رقص سماع و همچنين انواع قالي و گليم به نمايش گذاشته شده است . بخش جذاب اين آرامگاه كنبد بلندي است بنام گنبد سبز كه در روي قبر مولانا و پسرش سلطان ولدين ساخته شده است كه به اين گنبد خدرا هم گفته ميشود . گنبدي كه معمار بدرالدين در سال 1396 در دوران سلجوقي در اين مكان ساخته آن را با كاشي هاي سبز مزين نموده است . داخل آرامگاه با گچبريها ، قلمكاري و نقش و نگار تزئين يافته است . ضريح مولوي از نمونه هاي بارز كنده كاري هاي چوبي است . اما اين گنبد بلند در حال حاضر روي مقبره پدرش سلطان العلماء بهاء الدين ولدين قرار دارد. در قسمت شمالي آرامگاه سماع خانه ( محل انجام رقص دراويش مولوي ) و نمازخانه ها جاي دارند كه در قرن 16 ميلادي به دستور سلطان سليمان قانوني ساخته شده اند . حوض شب عروس نيز در روبروي مطبخ حرم قرار دارد . همه ساله در سالروز وفات مولوي رقص سماع از طرف مريدان وي در اطراف اين حوض انجام ميگيرد . از آنجائيكه مولوي مرگ را رسيدن به معشوق تفسير مي كرده است ، مراسمي يادبودي كه در همين روزهاي سالگرد انجام مي گيرد بعنوان روزهاي عروسي تعبير مي گردد. مولوي پيش از هر چيز يك دوست واقعي يك صلح دوست و يك راهنماي بزرگي است .  

مسجد علاء الدين :

محل احداث اين مسجد تپه علاء الدين قونيه است . اين مسجد به قرن دوازدهم و مربوط به دوران سلجوقي كه در طول زمان نقشه آن نيز تغيير يافته از جهت معماري فاقد ساختار ارگانيك است . در منبر بسيار زيباي اين مسجد كه در تاريخ 1155 ميلادي از چوب درخت آبنوس ساخته شده كتيبه هايي متعلق به سلطان مسعود و قليچ ارسلان دوم به چشم مي خورد . همچنين نام استادي بنام منگوم برتي بر روي آن نوشته شده است. در معماري اين مسجد كه چنان منبر بسيار قديمي و پر ارزش را در خود جاي داده وجود دو نوع سبك مربوط به دوران مختلف جلب توجه مي نمايد.  

مسجد عزيزيه :

اولين بار در سال 1676 مسجدي در اين مكان به دستور مصطفي پاشا ساخته ميشود ليكن اين مسجد در سال 1867 دچار حريق شده و از بين مي رود . پس از آن در سال 1872 سلطان عبدالعزيز و مادرش پرتونيال خاتون دستور ساخت مجدد اين ساختمان را در همين مكان ميدهند كه امروز نيز پابرجاست .  

مسجد اينجه مناره لي ( مناره باريك ) و مدرسه ديني آن :

اين مسجد كه در قسمت غرب تپه علاء الدين قرار گرفته به سال 1260 ميلادي به دستور وزير سلجوقي صاحب آتا ساخته شده است . عليرغم درب سنگي با عظمت آن ، معماري مسجد بسيار ساده و بدون تزئينات است . كنده كاري روي سنگ كه نشانگر قدرت هنر سلجوقيان مي باشد و از پيدايش سبك گوتيك فرانسوي به اين طرف اصيل ترين نوع هنر به شمار مي رود.  

مسجد ايپليكچي و مدرسه آن :

اين مسجد در ضلع شرقي تپه علاء الدين واقع شده است . چنانكه تاريخ وقف مدرسه نشان مي دهد اين مسجد احتمالا" در دوران قليچ ارسلان دوم به دستور وزير شمس الدين آلتون باء ساخته شده است . ( اواخر قرن دوازده ميلادي ) . اين مسجد و مدرسه آن سپس در سال 1332 ميلادي از طرف حاج ابوبكر گسترش داده شده است . محراب مزين به انواع فيروزه و كاشي كاري و همچنين طرحهاي هندسي بكار رفته در آمن نماينگر قدمت اين نوع تزئين رايج در آناتولي قديم مي باشد. اين بنا از جهت قدمت و نيز اينكه زماني مولانا جلال الدين رومي در اين مكان تدريس ميكرده است با اهميت است .  

مجموعه صاحب آتا :

تحقيقات انجام شده در دوران اخير نشاندهنده اين است كه مسجد صاحب آتا در اصل مسجدي چوبي بنا شده بر روي پايه ها بوده است كه آنها نيز از جنس چوب بوده اند و طول اين مسجد تا جائيكه امروز دو مناره آن قرار دارند ادامه داشته است . از نوشته هاي داخل مسجد پيدا است كه ساخت اين مسجد به دستور وزير سلجوقي صاحب آتا آغاز شده و معمار آن نيز كولوك بن عبدالله نامي بوده است . لذا اين مسجد نمونه قديمي ترين نوع مسجد چوبي شناخته شده دوران سلجوقي است . با اضافه شدن يك آرامگاه و خانگاه به اين بنا در سال 1283 ميلادي بصورت يك مجموعه در آمده است. از اين بنا امروز تنها محراب كاشيكاري شده با شكوه آن باقي مانده است .  

مجموعه لالا مصطفي پاشا :

اين مجموعه از سه بخش شامل مسجد ، عمارت ، بازار تشكيل شده است . مسجد بخشي از اين مجموعه وسيعي را تشكيل مي دهد . اين مجموعه كه در سال 1576 به دستور لالا مصطفي پاشا ساخته شده است در بعضي از منابع جزو آثار معمار سينان بشمار رفته است .    

مسجد اشرف اوغلو :

اين مسجد در شمال شهرستان بي شهير و در محله ايچري شهير واقع شده است . اين بناي ساخته شده در بين سالهاي 1299-1296 ميلادي در واقع بزرگترين واصيل ترين مسجد چوبي ساخته شده در آناتولي است. بناي يادشده با كنده كاريهاي روي سنگ و چوب ، قلمكاريها و كاشي كاريهاي بسيار زيباي خود ضمن ايجاد يك مجموعه هماهنگ ، نقطه اوج هنر سلجوقي را به نمايش گذاشته است . ارتفاع محراب پوشيده شده از انواع فيروزه و كاشيهاي رنگارنگ 6 متر و عرض آن 5/5 متر مي باشد. اشرف اوغلو كه يكي از خوانين محلي وقت بوده با تزئينات چشمگير و مسحور كننده اي كه در ديوارها و محراب و منبر اين مسجد انجام داده در واقع ذوق و سليقه ظريف خود را نمايان ساخته است.  

آرامگاه ملا نصرالدين :

در شرق شهر آك شهير قرار دارد و به يادبود ملا نصرالدين ساخته شده است . اين بنا به تدريج كه مرمت يافته خصوصيات مربوط به خود را از دست داده است . و شكل امروزي آن در سال 1905 از طرف فرماندار آك شهير بنام شكروبيك بازسازي شده است . از بناي قديمي اين مكان فقط قسمت وسط آن باقيمانده است . بر روي بقعه اين مكان كه از سنگ مرمر ساخته شده سال فوت استاد طنز 683 هجري (1284) به صورت معكوس 386 نوشته شده است .  

صومعه سياتا ( Sille ) :

بناي با اهميتي است متعلق به دوران اوليه پيدايش مسيحيت كه در 8 كيلومتري شمال غربي قونيه واقع شده است . در اين دوران بسياري از صومعه ها از جمله صومعه (آق ماناستير _سن خورتيان St.choritan ) از طرف كشيشان در دل كوهها ساخته ميشد. در واقع اولين صومعه هاي مسيحيان به اين صورت ساخته شده اند .  

صومعه آق ماناستير ( Haghlos Kharitan ) :  

اين صومعه در مسير قونيه - سيلله واقع شده است. صومعه مذكور كه اتاقهايش بين ساختاري كوهستاني و پر از تخته سنگ احاطه شده در تاريخ 274 پس از ميلاد به يادبود قديسي بنام سن خورتيان ساخته شده است .  

كليساي هاگيا الني ( Haghiya Eleni ) :

اين كليساي واقع در منطقه سيلله قونيه كه در تاريخ 327 پس از ميلاد در زمان امپراتوري كنستانتين ساخته شده از اولين كليساهاي ساخته شده در آناتولي است . اين كليسا مزين به تصاويري از حضرت عيسي ، حضرت مريم و حواريون مي باشد. چنانكه از نوشته سر در داخلي كليسا بر مي آيد اين كليسا بنام ميكائيل آرهون كولان نامگذاري شده است . بنا در طول زمان مرمت شده و در حال حاضر بلا استفاده است .  

منطقه ليسترا

( خاتون سراي - مرام ) :

محلي است واقع در جنوب غربي قونيه و در يك كيلومتري شهرستان خاتون سراي كه به نام ذول كارا نيز شناخته ميشود . ليسترا در دوران آگوست امپراتور روم ( قرن ششم قبل از ميلاد) از اقمار وابسته به منطقه ينكااولين محسوب ميشده است . بعدها در دوره گسترش مسيحيت به مركز مهم اسقف هاي مسيحي تبديل شده است . مبلغ ديني به اسم سن پا اول كه از منطقه تارسوس به منطقه يالواچ مهاجرت مي كند ، پس از مدتي بهمراهي بارناباس به ليستر آمده در انجا به تبليغ دين مسيحيت مي پردازد . ارتموس كه يكي از دوازده حواري حضرت مسيح بوده در ليسترا بعنوان اسقف برگزيده ميشود. امروزه نيز نشانه هاي اسكان قديمي در منطقه ليسترا اورن قابل رويت است .   

مانيسا

مسجد جامع و مجموعه آن :

اين مجموعه متشكل از يك مسجد و يك مدرسه متصل به آن و يك مقبره و يك حمام واقع در شمال شرقي اين بنا ، در بخش جلويي ديوار قلعه بصورت مشرف برشهر ساخته شده است . اين مسجد كه در تاريخ 1376 ميلادي به دستور اسحق چلبي ساخته شده داراي مهمترين و جالبترين معماري مربوط به دوران ملك الطوايفي در آناتولي مي باشد. به تعبيري ديگر اين مجموعه شاهكارهاي كنده كاري روي چوب مربوط به دوران ملك الطوايفي تركها را به نمايش مي گذارد .

مسجد مراديه و مجموعه آن :

مجموعه مراديه كه نماينگر با شكوهترين نمونه معماري قرن 16 عثماني مي باشد شامل يك مسجد ، مدرسه ، عمارت ، چند دكان و يك كتابخانه كه در قرن نوزدهم به آن اضافه شده ميگردد. مسجد اين مجموعه در بين سالهاي 1588-1583 در دوران شاهزادگي سلطان مراد سوم ساخته شده است . طرح اين مسجد و مجموعه آن احتمالا" از جانب معمار سينان انجام گرفته ليكن امور مربوط به ساخت آنها از طرف معمار محمود آقا و پس از مرگ او از سوي محمد آقاي معمار پي گيري شده است . نماي بيروني مسجد بسيار زيبا ست و در گوشه هاي شمالي مسجد دو مناره با جايگاه موذن به چشم مي خورد.

مسجد سلطان و مجموعه آن :

اين مجموعه متشكل از مسجد ، مدرسه ، مكتب خانه ، عمارت و مانند آن در سال 1522 از طرف معمار عجم علي ساخته شده است . از آنجائيكه هر ساله در ماه آوريل به مناسبت فرا رسيدن نوروز معجوني از نوعي گياه به نام مسير از بالاي مناره اين مسجد بين مردم تقسيم ميشود اين مسجد به نام مسجد مسير نيز شناخته ميشود .

مسجد عيوض پاشا :

اين مسجد در سال 1484 به دستور عيوض پاشا ساخته شده است .

مجموعه خاتونيه :

اين مجموعه در سال 1490 به دستور حسني شاه خاتون مادر سلطان بايزيد دوم و شاهزاده شاهنشاه ساخته شده است . صحن اين مجموعه را مسجد ، مدرسه ، عمارت و مكتب خانه احاطه كرده است .

كليساي تآتريا ( Thyatira ) :

امروزه چنانكه از آثار آجري باقيمانده در داخل شهر آك حصار بر مي آيد در زمانهاي بسيار قديم كليسايي در آنجا وجود داشته است نام اين كليسا كه تصور مي رود يكي از 7 كليساي نامبرده شده در انجيل باشد ، به صورتهاي هميشه قرباني و سخت گيرنده نيز معني شده است .

كليساي فيلادلفيا :

تصور مي رود خرابه ديواره هائيكه امروز در محل حمايت اطفال شهر آلاشهير در پشت يك خانه باقي مانده اند متعلق به كليساي فيلادلفيا باشد كه جزو هفت كليساي نام برده شده در كتاب انجيل است . نام اين كليسا بعنوان " عشق برادرانه " و " درب باز" معنا شده است .

كليساي سارديس ( سارد) :

در منطقه سارد در كنار معبد آرتميس كليسايي ساخته شده از آجر و سنگهاي كوچك وجود دارد . معناي نام اين كليسا نيز كه جزو هفت كليساي قيد شده در انجيل است، " ناميرا" و " همراه من بيا " مي باشد. كنيسه سارديس (سارد ) : كنيسه سارديس كه در نتيجه حفاريهاي باستان شناسان در سال 1962 در مركز پادشاهي ليديايي ها يعني شهر سارد كشف شده ساختماني به طول 160 متر و به عرض 18 متر و به گنجايش هزار نفر مي باشد. اين كنيسه كه پس از مرمت در حال حاضر بصورت فعال است بنا به گفته مورخين متعلق به قرون چهار الي دو پيش از ميلاد مي باشد ، يك بار بر اثر زلزله خراب شده اما در اولين قرن پس از ميلاد دوباره بازسازي شده است . اين كنيسه همچنين دليل آشكار مبني بر سكونت يهوديان در منطقه اژه است . در اين ميان چنانكه از علامات حك شده بر روي ديوار دكانهاي دو طرف مسير مرمرين اين كنيسه بر مي آيد اين دكانها متعلق به يهوديان ثروتمند آن زمان بوده است.  

موغلا مسجد كورشونلو :

مسجد ياد شده كه در تاريخ 1493 به دستور عسسيت شجاع الدين ساخته شده داراي طرح مركزي با گنبدي بزرگ است . دو گنبد كوچك كه در دو طرف آن قرار داشته بعدها به هنگام مرمت به دستور حاج ابراهيم آقازاده حمدي بيگ برداشته شده اند ، همچنين هنگام همين مرمت سربهاي به كار رفته در ساختمان نيز تعويض شده است . بعلاوه نقش و نگارهاي داخل آن نيز با رنگهايي كه از رودوس آورده شده كار شده اند . سپس در سال 1900 شريف افندي نيز محل نماز جماعت را گسترش داده است.

آشاغي كليسا ( فتحيه - Panayia Pirgiotissa ) :

اين كليسا واقع در منطقه كاياكوي است . اين كليسا كه بخش اعظم آن هنوز پابرجاست تا اواخر قرن نوزدهم مورد استفاده قرار مي گرفته است . لنگه چوبي و اورژينال درب شمالي اين كليسا در حال حاضر در موزه فتحيه به نمايش گذاشته شده است . بيشتر نقاشيهاي ديواري مربوط به حضرت عيسي و حواريون وي هنوز سالم باقي مانده اند.

يوكاري كليسا ( Taxirthis ) :

اين كليسا نيز واقع در منطقه كاياكوي مي باشد . تاريخ ساخت آن دقيقا" مشخص نيست فقط تخمين زده ميشود كه پيش از آشاغي كليسا ساخته شده است .

مجموعه كليساهاي گمي لر آداسي ( فتحيه ) :

در ميان خيل مخروبه هاي متعلق به قرن پنجم ميلادي در منطقه گمي لر آداسي كاياكوي چهار كليساي بزرگ و بسياري بناهاي عادي جلب توجه مي نمايند. در اين ميان تونلي كه حدودا" 80 متر طول دارد و در كليساي واقع در بلندترين نقطه جزيره گمي لر آداسي را به كليساي قرار گرفته در سمت شرق متصل مي سازد تركيب ساختاري جالبي را تشكيل داده است . به گفته گروه باستانشناسي ژاپني كه در منطقه مزبور به تحقيق پرداخته اند چنين تركيب ساختاري كليساها احتمالا" براي انجام مراسم ديني خاصي ايجاد شده است .

شانلي اورفا مسجد جامع :

يكي از قديمي ترين مسجدهاي واقع در مركز شهر اورفا است . درحاليكه در ابتدا يك كنيه بوده . ازجانب اسقني رابولا ( فوت در بين سالهاي 436-435 بعد از ميلاد ) تبديل به كليسايي بنام سن استفان مي شود . بناي يادشده كه بجهت سنگ مرمرهاي قرمز رنگ بكار رفته در ستونهاي آن به كليساي سرخ نيز مشهور بود . بعدها يعني بين سالهاي 1175-1170 از طرف نورالدين زنگي به مسجد كنوني تبديل شده است . اين بنا كه در گروه مساجد بنا شده بر روي پايه هاي بسيار در آناتولي بشمار مي رود , داراي طرحي بشكل مكعب مستطيل است . محل برگزاري نماز جماعت , كه با چهارده رواق نوك تيز با پايه هاي داراي خطوط اوريب احاطه شده و رو به صحن مسجد قرار دارند در واقع طرحي را بنمايش مي گذارند كه در آناتولي براي اولين بار در همين مسجد جامع شانلي اورفا مورد استفاده قرار گرفته است . برج هشت ضلعي اين بنا كه در گذشته زنگهاي كليسا در آن قرار داشته , بعد تبديل به مناره مسجد شده است .

مسجد و غار محل ولادت حضرت ابراهيم (ع) :

حضرت ابراهيم (ع) در غار واقع در ضلع جنوبي صحن مسجد ولادت خليل (ع) چشم بجهان گشوده است . چنانكه روايت مي كنند : نمرود سلطان وقت يك شب خوابي مي بيند و فرداي آن شب وقتي تعبير آنرا از منجمين مي پرسد , باو جواب مي دهند كه : مسال كودكي بدنيا خواهد آمد كه او به سلطنت شما پايان خواهد داد . نمرود نيز جهت جلوگيري از اين حادثه دستور مي دهد , تمامي كودكاني كه در آن سال بدنيا مي آيند , فورا" نابود شوند . اما همسر آذر كه مسئول بتهاي كاخ نمرود بوده , پنهاني به غار ياد شده رفته , در آنجا حضرت ابراهيم (ع) را بدنيا مي آورد . حضرت ابراهيم (ع) تا هفت سالگي در همين غار زندگي مي كرده است . در اين ميان اعتقادي مبني بر شفا بخش بودن آب موجود در اين غار هنوز هم رايج است .

درياچه باليكلي

( درياچه هاي خليل الرحمان و عين زليخا ) :

اين مكان در مركز شهر واقع است و به جهت ماهيهاي درون آن , همچنين درختان بسيار قديمي جنار و بيد اطراف آن حالتي چون آكواريومي طبيعي دارد . درياچه ها , بنامهاي عين ( چشم ) زليخا و خليل الرحمان دو تا هستند . حضرت ابراهيم (ع) به سبب شكستن بتهاي مورد پرستش نمرود و مردم او و نيز دعوت مردم به پرستش خداي يگانه , از بالاي قلعه شانلي اورفا به درون آتش پرتاب مي شود . اما بنا به امر پروردگار عالم , آتش افروخته شده , به آب و هيزم آن نيز تبديل به ماهيان مي شوند به محل فرود آمدن حضرت ابراهيم (ع) درياچه خليل الرحمان گويند . در اين ميان زليخا دختر خوانده نمرود شاه كه عاشق حضرت ابراهيم (ع) گشته از نمرود خواهان بخشش حضرت ابراهيم (ع) مي شود . اما وقتي شاهد به آتش انداخته شدن حضرت ابراهيم (ع) مي شود , وي نيز طاقت نياورده , خود را به درون همان آتش مي اندازد .محل سقوط ايشان نيز درياچه عين زليخا ناميده مي شود .

حضرت ايوب نبي و درگاه ايشان :

روايت مي شود كه حضرت ايوب پيامبر (ع) در سال 2100 پيش از ميلاد در سوريه , در روستايي بنام دسنيه واقع در منطقه اي بنام دياربالا جايي در فاصله بين دمشق وراملا بدنيا آمده است . حضرت ايوب ( ع) پس از آنكه دچار بيماري جزام مي شود و به همراه همسرش رحيمه در غاري به چله نشيني پرداخته , از عبادت خداوند يكتا هيچ باز نمي ماند و عليرغم درد و رنج فراواني كه مي كشد , نسبت به خداوند عاصي نمي گردد . و سرانجام حضرت ايوب (ع) از اين آزمايش الهي پيروز و سربلند بيرون مي آيد . بيماري اش از طريق شتشو و در آبي شفا بخش كه خداوند بر وي معلوم مي گرداند كاملا" رفع مي شود . سپس خداوند , براو و همسرش فرزند و ثروت و همچنين عمري طولاني عطا مي فرمايد . غارواقع در مركز شانلي اورفا كه روزگاري مكان چله نشيني حضرت ايوب نبي بوده , بعنوان در گاه حضرت ايوب (ع) زيارت مي شود مسجد عمريه قديم : از آنجا كه تاريخ ثبت شده بر روي لوح اين مسجد مربوط به سال مرمت آن مي شود , تاريخ ساخت اين مسجد مشخص نيست . مردم , با در نظر گرفتن نام مسجد , معتقدند كه اين بنا به دستور خليفه دوم حضرت عمر ساخته شده است . بر روي لوحه كه در ديوار ضلع شرقي مصلا تعبيه شده , ثبت است كه اين مسج در سال 1301 از جانب محمد آغا نامي مورد مرمت قرار گرفته است . بنا بر اين تاريخ , مسجد عمريه يكي از قديميترين مساجد بنا شده در شهر اورفا است

مسجد خليل الرحمان

( مسجد دوشه مه – مسجد مقام ) :

اين بنا كه در ضلع جنوب غربي درياچه خليل الرحمان واقع شده , در حقيقت مجموعه اي متشكل از مدرسه , گورستان و آستانه اي كه بعد از افتادن حضرت ابراهيم (ع) در آتش در محل سقوط وي ايجاد شده مي باشد اين بنا , در قرن سيزدهم در دوران حكمراني ايوبيان بر روي كليساي حضرت مريم (س) كه در سال 504 ميلادي ( در دوران حكومت بيزانس ) با پشتيباني مالي اوربيسيوس جهت استفاده مونوفيستها ساخته شده , برپا گرديده است . چنانكه در لوح واقع در سمت غربي مناره سنگي اين مسجد كه در ضلع جنوب شرقي صحن مسجد قرار دارد , ثبت شده , اين مسجد در سال 1211 به امر ملك اشرف مظفر الدين موسي از حكمرانان ايوبي ساخته شده است .

مسجد رضوانيه

( مسجد زولوميه ) :

اين بناي واقع در ضلع شمالي درياچه خليل الرحمان در محلي كه قبلا" در دوران بيزانس كليساي سن توماس در آنجا احداث شده , به دستور رضوان احمد پاشا والي راقا" ( از ولايت عثماني ) ساخته شده است . آرامگاههاي حضرت ايوب , حضرت الياس و رحيمه خاتون

( روستاي ايوب نبي – ويرانشهر ) :

روايت مي شود كه محل دفن حضرت ايوب نبي در روستاي ايوب نبي واقع در 12 كيلومتري شهرستان و ايرانشهر , مي باشد . حضرت ايوب (ع) پس از هفت سال چله نشيني و عبادت با رهنمايي خداوند , در آبي شفا بخش خود را شتشو داده , از تمامي زخمهاي جزام رهايي مي يابد . بعد از آن بهمراه همسر وفادارش رحيمه خاتون در روستاي ايوب نبي بزندگي ادامه مي دهند . مقبره هر دو ايشان , در همين روستا است . از سوي ديگر , مرقد حضرت الياس ( الياسا ) نيز كه به نيت ديدن حضرت ايوب (ع) به مدت سه ماه راه پيموده و با اينكه خيلي نزديك شده ولي موفق به ديدار وي نشده در همين روستا است .

همچنين حكايتي بدين شرح روايت مي شودكه: سلطان مراد چهارم ( از سلاطين عثماني ) در راه لشكركشي به بغداد , هنگامي كه به روستاي ايوب نبي مي رسد , فرمان يك شب استراحت مي دهد . وي آن شب در خواب مي بيند كه كسي به او ندا مي دهد كه : جايي كه اطراق كرديد , آستانه حضرت ايوب پيامبر است . فردا صبح كه برخاستي , دز محلي كه اسبت شيهه كشيد و سه بار پايش را بر زمين كوبيد , مسجدي و مرقدي بنا كن ونيز بنا بر روايتي ديگر كه خصوصا" دربين مردم بومي منطقه متداول است : تخته سنگ مقدسي كه حضرت ايوب (ع) بدان تكيه مي كرده , در همين روستا است . آنهاييكه به زيارت مرقد حضرت ايوب (ع) مي آيند , ابتدا به زيارت مرقد حضرت الياس (ع) مي روند زيرا معتقدند كه حضرت ايوب (ع) خود فرموده است : آناني كه به زيارت من مي آيند . اول بايد به زيارت حضرت الياس (ع) بروند . آنان سپس به نوبت به زيارت حضرت ايوب (ع) , بعد همسر وي رحيمه خاتون و پس از آن به زيارت سنگ مقدس مي روند .

شهر شعيب (حران ) :

منطقه اي است در 45 كيلومتري شهر حرران , آثار باقي مانده در آنجا , مربوط به دوران روم باستان مي شود . در اين محل , بر روي صدها گور ايجاد شده در تخته سنگها , بناهايي بعنوان آرامگاه ساخته شده است كه باقيمانده ديواره هاي برخي از اين آرامگاهها تا به امروز مانده اند . غاري واقع در ميان خرابه هاي شهر شعيب , بعنوان آستانه حضرت شعيب نبي شناخته مي شود . مسجد جامع ( حرران ) : اين بناي واقع در دامنه شمال شرقي بلندي حرران , در بين سالهاي 750-744 به دستور مروان دوم از حكمرانان اموي ساخته شده است . گمان مي رود اين مسجد , با مدرسه مشهورش , همچنين حمام و در مانگاهش بصورت مجموعه اي بوده است . اين بنا كه به جهت قديمي ترين و بزرگترين مسجد در آناتولي بودن مشهور است , بخاطر دارا بودن آثار معماري باقيمانده از مرمتهاي دوران سلجوقي , زيباترين نمونه هاي تزيين سنگي را نيز بنمايش گذاشته است .

كليساي در يعقوب ( تخت نمرود ) :

اين بناي واقع در بلندي داملاجيك در غرب قلعه اورفا , بعنوان يكي از كليساهاي احداث شده پس از ظهور دين مسيحي شناخته مي شود . گمان مي رود كه اين كليسا از جانب آسوريان كه در سال 38 ميلادي مسيحيت را پذيرفتند ساخته شده است . همانگونه كه گروهي اينجا را تخت نمرود ناميده اند , گروهي ديگر نيز اين مكان را گور نمرود نام داده اند . اينجا همچنين بعنوان كوه آپگار نيز شناخته مي شود . آسوريان هم اين بنا را صومعه ارواح ناميده اند .

ديرمسيح ( كليساي عيسي ) :

دير اين كليساي واقع در محله تلفندر , يكي از اولين كليساهاي تاريخ مسيحيت است كه در سال 38 پس از ميلاد از جانب آسوريان ساخته شده است . بنا بر نوشته اوليا چلبي , حضرت عيسي (ع) به اورفا آمده و اين كليسا را زيارت كرده و به همين جهت هم اين كليسا , دير مسيح ناميده شده است .

حرران ( حرران ) :

عبراني ها كه به جهت دين و زبانشان يكي از قديميترين مردم محسوب مي شوند , در عين حال بعنوان قومي شناخته مي شوند كه براي اولين بار به يكتا پرستي پرداخته اند قوم يهودي نژاد سامي كه در كتابهاي مقدس از آنان نامبرده شده , بنا بر روايت تورات به حضرت ابراهيم پيامبر(ع) كه آنزمان رهبر عبرانيهاي يهوايي بوده گفته شده است : قبيله ات را بردار و سرزمين پدري ات ( شهراور- اورفاي كنوني ) را رها كن به سرزميني كه نشانت مي دهم برو . قوم تو در آنجا ملت بزرگي خواهد شد .

همچنين در كتاب تورات نقل مي شود : آبرام هنگامي كه به حرران رفت , 75 سال سن داشت . در اين ميان بنا بر ادعاي گروههاي علمي , خانه حضرت ابراهيم (ع) در ميان خرابه هاي واقع در دامنه شمالي تپه اي كه در وسط شهر قرار دارد , مي باشد . وان مسجد خسروپاشا : اين بناي واقع در شهر وان قديم , بدستور خسروپاشا بيلربيگي وان و از وزراي سلطان سليمان قانوني ساخته شده است . تاريخ ساخت اين مسجد چنانكه در لوح بر سر در مسجد آمده , 1567 مي باشد . 

مسجد قاياچلبي :

ساخت اين مسجد در سال 1592 در شهر وان قديم بدستور چلبي زاده قوچ بيگ از اشراف وان آغاز شده و بعد به دستور جم دده اوغلي محمد بيگ ازهمان خانواده باتمام رسيده است .

كليساي چارپاناك ( جزيره چارپاناك ) :

براي رسيدن به جزيره چارپاناك واقع در شمالشرقي درياچه وان و در حوالي خليج كوچك چيت اورن بايد از اسكله مركزي وان بوسيله قايق موتوري مسيري يك ساعت و چهل دقيقه اي را طي نمود . كليساي چارپاناك كه در سالهاي آغازين قرن دوازده ميلادي ساخته شده , مزين به در تاج شكل , ديواره هاي هندسي و يك سري نقوش صليب مي باشد . اين مكان بعنوان جايي , شكوه و زيبايي اوليه خود را همچنان حفظ كرده است .

گنبد ( برج )

جلمه خاتون ( گواش ) :

اين آرامگاه بنا شده در گورستان سلجوقي واقع در ورودي شهرستان گواش , در سال 1358 در دوران حكمراني قره قويونلوها بنام جلمه خاتون دختر عزالدين شير ساخته شده است . گنبد اين آرامگاه آثار معماري دوره سلجوقي را در خود دارد . درگورستان واقع در اينجا كه تخمينا" از سالهاي ابتدايي قرن 12 الي پايان قرن 16 مورد استفاده قرار مي گرفته , سنگ قبرهايي با شكلهاي مختلف هندسي وجود دارند . رويهمرفته آرامگاه جلمه خاتون و گورستان سلجوقيان نوعي موزه فضاي باز محسوب مي شوند .

كليسا ي آق دامار ( جزيره آق دامار – گواش ) :

براي رسيدن به اين كليساي واقع در 55 كيلومتري شهروان , از اسكله بين راه وان - تاتوان بايد بوسيله قايق موتوري مسيري 20 دقيقه اي را طي كرد . اين كليسا بين سالهاي 921-915 م . به دستور گاگيگ اول از خاندان و اسپاراكان ساخته شده است . اين بنا بصورت يونجه چهار برگه طراحي شده و بافت سنگي زرد گونه آن نهايت استادي معمارش را بنمايش مي گذارد . در ديواره هاي دروني كليسا نقاشيهاي آبرنگ روي گچ و در ديوارهاي بيروني نيز نقوش برجسته توجه را جلب مي نمايند . در نقوش ياد شده , نماهايي مربوط به قصه هاي چون آدم و حوا , حضرت يونس پيامبر , پسرش اسماعيل , حضرت داوود و قليات كار شده است . همچنين در ديوارهاي فوقاني و بيروني كليسا بصورت دور تا دور نقوش برجسته ديگري چون خوشه هاي انگور , ديواره هاي نازك و آويزان و حيوانات مختلف بچشم مي خورند .

گنبد ( برج ) علي يار ( ارجيش ) :

اين بناي واقع در ضلع جنوبي ورودي شهر ارجيش , بنا بر مدارك بدست آمده بدستور علي يار بيگ از شاهان قره قويونلو ساخته شده است . 

طرابزون

مسجد عمارت بزرگ ( خاتونيه مسجد عايشه – گلبهار خاتون ) :

اين مسجد كه در سال 1514 در درون يك مجموعه بنا در نزديكي پل زاگنوس و بنام عايشه – گلبهار خاتون مادر ياووز سلطان سليم پادشاه عثماني ساخته شده , در شهر طرابزون در ميان آثار مربوط به تركها داراي جايگاه خاصي است . اين بنا در گروه مساجد زاويه دار قرار مي گيرد . اين نوع طراحي براي اولين بار در معماري دوران اوليه عثمانيان ديده شده است . ليكن بخش صحن كه در مساجد زاويه دار به چشم مي خورد , در مسجد ياد شده وجود ندارد . در اينجا تزيين ديوارهاي بنا اهميت دارد مناره ضلع غربي مسجد , همانند مناره هاي كلاسيك دوران عثماني ساخته شده است .

مسجد فاتح

( مسجد اورتا حصار / كليساي پاناقيا كريسو سفالوس Chrysocephalos Ranaghia )

اين بنا كه بعنوان مشهورترين كليساي طرابزون شناخته شده در محله اورتا حصار اين شهر واقع است . تصور بر اين است كه اين كليسا , به دستور هانميباليانوس برادر زاده كنستانتين ( 364-325 م . ) بر روي يك معبد قديمي متعلق به روميان ساخته شده است . كليسا كه بعنوان كليساي جامع كومنن ها شناخته مي شده , با وقف شدن بنام حضرت مريم (س) بعنوان سرطلايي نامگذاري شده است . علت اين نامگذاري هم از آنجا ناشي مي شود كه هاله بالاي سر تصوير حضرت مريم كه در قابي بقطر يك متر و در زير گنبد نيمكره اي بنا قرار گرفته , با طلا ايجاد شده است . كليسا , پس از تصرف طرابزون بدست تركها در سال 1461 تبديل به مسجد شده است . بعضي از محققين اين كليسا را شبيه مسجد اياصوفيه در استانبول مي دانند .

مسجد بازار :

اين بناي واقع در محله كمرآتي چارشي ( بازار زير گذر ) بزرگترين مسجد طرابزون است كه در سال 1839 بدستور عثمان پاشاي خزانه دار زاده از حكام طربزون ساخته شده است . سنگكاري اين بنا چشمگير مي باشد .

مسجد اسكندرپاشا :

در پشت ساختمان شهرداري طرابزون در ميدان تقسيم واقع است. بنا بر مستندات , در قرن شانزدهم ميلادي بدستور اسكندر پاشا والي طرابزون ساخته شده است . اين بنا نيز كه در زمانهاي مختلف اضافاتي بر آن انجام گرفته سنگكاري بسيار استادانه اي را بنمايش مي گذارد .

كليساي اياصوفيه ( Haghia ) : در دو كيلومتري غرب طرابزون در درون يك مجموعه صومعه قرار گرفته است , اين كه اين بنا در بين سالهاي 1263-1238 در دوران سلطنت مانوئل اول از سلاطين حكومت كومننوس در طرابزون ساخته شده , مورد پذيرش است در اين ميان بنايي كه در بخش شمالي قرار گرفته و داراي سه گنبد و چهار ستون مي باشد , از بناي كليسا قديميتر است . اياصوفيه طرابزون , از مهمترين بناهاي مربوط به دوران پاياني بيزانس ها مي باشد . اين كليسا كه در سال 1670 در زمان سلطنت مراد سوم پادشاه عثماني بدستور بيلربيگي علي بيگ تبديل به مسجد شده , در بين سالهاي 1962-1958 نيز با همكاري دانشگاه ادينبورگ ( انگلستان ) و مديريت كل اوقاف تركيه مورد برخي تعميرات قرار مي گيرد و سرانجام در سال 1964 تبديل به موزه شده به معرض بازديد گذاشته مي شود . سنگ چيني اين بنا نيز بسيار استادانه است .همچنين از لحاظ تزيين با سنگ و نقاشي روي گچ بسيار غني است. بعلاوه تصاويري چون اخراج آدم و حوا از بهشت , حضرت مريم (س) بر روي تخت , عروج حضرت عيسي (ع) به آسمان , ولادت , معجزات , آخرين شام , بازديد از جهنم و غسل , تعميد وي , همچنين نمادهاي مورد استفاده قرار گرفته از طرف نويسندگان كتاب انجيل كه در ديوارهاي كليسا كار شده اند , بسيار چشم نوازند . به غير از اينها نقوشي مانند عقاب سربلند , موجودات خيالي , تزيينات هندسي – گياهي و پرندگان مختلف بصورت فيگور به چشم مي خورند . در اين ميان بويژه دندانه ها و سرستونهاي مقرنسي كه در ضلع غربي قرار دارند و نيز لوحهاي هندسي موضوع دار كه در ضلع شمالي واقعند , نمونه هاي تزيين با سنگ مربوط به دوران سلجوقي را بنمايش مي گذارند .

كليساي سن آننا ( كليسا آيراسيل كوچك ) :

اين بنا كه از قديميترين كليساهاي شهر طرابزون است , در مسير خيابان ماراش واقع شده و در حقيقت كليسايي سه قسمتي از نوع بازيليك است برسردرورودي كليسا لوحي سنگي مبني بر اينكه اين بنا در سالهاي 885-887 در زمان سلطنت باسيل اول مورد تعميرات قرار گرفته به چشم مي خورد .

كليساي سانتاماريا :

اين كليسا در بين سالهاي 1874-1869 بدستور سلطان عبدالمجيد , جهت استفاده خارجياني كه به طرابزون مي آيند ساخته شده و در حال حاضر نيز به خدماتش ادامه ميد هد . اين بنا , با تزيينات غني و نقوش مربوط به سن آندرو , سن پتر و سن يوجنيوس در ديوارهاي ستمهاي شمال و غرب به چشم مي خورد . صومعه وازه لون ( ماچكا ) : در 14 كيلومتري ماچكا در ميان جنگل درختان كاج واقع است . هرچند كه تاريخ قطعي ساخت اين صومعه مشخص نيست , ولي بنا بر تخمين برخي از محققين اين بنا احتمالا" در بين سالهاي 317-270 ميلادي ساخته شده است . صومعه سپس در سال 565 بدستور امپراطور آگوستينيوس مورد تعميراتي قرار گرفته كه البته از آن تاريخ تا كنون چندين بارمرمت و تعمير بخود ديده است . صومعه وازه لون , پس از قرن سيزدهم در بوجود آمدن ساختار ديني , فرهنگي و اقتصادي ماچكا تأثير گذار بوده است مي گويند صومعه سوملا نيز از درآمد صومعه وازه لون كه ثروتمندترين صومعه منطقه بشمار مي آيد , ساخته شده است . تصاوير نقاشي شده بر روي ديوارهاي خارجي ضلع شمالي اين كليساي سه قسمتي كه شامل موضوعاتي چون بهشت و جهنم و آخرين حكم مي شوند , تازگي و زيبايي خود را هنوز هم حفظ كرده اند اين كليساي وقف شده بنام حضرت يحيي (ع) در سال 1923 بحالت متروكه درآمده است.

صومعه سوملا Sumela ( صومعه حضرت مريم – ماچكا ) :

اين صومعه درون يك غار , واقع در دل كوهي كنار جويبار و دره حضرت مريم (س) در 17 كيلومتري جنوب ماچكا ساخته شده است . ارتفاع غار از كف دره 250 متر است كه براي رسيدن به آن بايد راه پر پيچ و خمي را طي كرد . اما انسان وقتي به آن بالا مي رسد با چنان منظره بديعي روبرو مي شود كه قاعدتا" بخود مي گويد : به زحمتش مي ارزد . در خصوص احداث اوليه اين صومعه روايت هاي مختلفي نقل مي شود .

يكي از رايج ترين آنها بدين شرح است كه :

اين صومعه در ابتدا از جانب كشيش آتني بارناباس و برادرزاده اش سوفرينوس پايه گذاري شده است. صومعه سوملا از همان ابتداي ساخت تا كنون همواره همراه با تابلويي از حضرت مريم (س) كه گفته مي شود بوسيله سن لوك L uke  نقاشي شده و معجزاتي از آن سر زده يادآوري مي شود . بنا بر روايت مربوطه : كشيش بارناباش و برادرزاده اش , تابلوي مربوط به حضرت مريم و كودكي حضرت عيسي (ع) كه از طرف سن لوك به تصوير كشيده شده را با خود به طرابزون مي آورند . در اين شهر , پس از آنكه گروهي از كارگران داوطلب را جهت ساختن صومعه فراهم مي كنند , به منطقه دگيرمن دره درشهرستان ماچكاي امروزه مي رسند . اين كشيشان پس از آنكه در بلندترين نقطه كوههاي كورا غاري را مي يابند كه از سقف آن آب مي چكيد , تصميم مي گيرند صومعه مورد نظرشان را در آنجا بصورت دو اتاقه بسازند ( درسال385 ميلادي ) . اين صومعه دو اتاقه كه از جانب كشيش بارناباس و برادرزاده اش سوفرنيوس تأسيس شده , پس از درگذشت ايندو ( حدود سال 412 ميلادي ) هم ازجانب مسيحيان كاتوليك و هم ارتدوكس مورد پذيرش است. پس از آنكه استانبول ( قسطنطنيه ) از امپراطوري روم غربي جدا مي شود . آگوسيتين امپراطور بيزانس ( 568-527 ) دستور مي دهد هم موقعيت طرابزون تحكيم شود و هم صومعه گسترش داده شود . در ضمن كتابخانه اي غني به اين مكان هديه مي كند . سلطان محمد فاتح نيز پس از فتح طرابوزان در 26 اكتبر 1461 ,همچنانكه در استانبول مراعات كرده , در طرابزون نيز بسياري از كليساهاي شهر , از جمله كليساي اياصوفيه و صومعه سوملا را از گزندها حفظ مي كند وحتي به مسيحيان اين شهر زمين و طلا مي بخشد . 

در زمان ياووز سلطان سليم نيز , روزي سلطان بهنگام شكار دچار ناخوشي مي شود . لذا وي را به صومعه حضرت مريم (س) مي رسانند . سلطان در آنجا از طرف راهبان صومعه معالجه مي شود . وي پس از آنكه به استانبول بر مي گردد و برتخت مي نشيند با قدرشناسي كامل و بخاطر سپردن لطف راهبان صومعه , به ايشان هم طلا , هم خاك و هم چهار شمعدان به ارتفاع يك مترو نيم از جنس طلا مي بخشد . پس از او , سلطان احمد سوم در سال 1710 دستور تعمير ديوارهاي داخلي صومعه و بازسازي نقاشيهاي آنجا را مي دهد , بعد سلطان محمود اول نيز در سال 1740 م . دستور مي دهد نقاشيهاي آبرنگ ديگر قسمتهاي صومعه نيز بازسازي شوند و خود هزينه مصارف آنرا بعهده مي گيرد . در قرن نوزدهم تعداد راهبان صومعه به صد نفر ميرسد . اراضي متعلق به ايشان هم به سبب بخششهاي سلطان عبدالحميد باز هم گسترش يافته , تاجايي كه اين صومعه صاحب 15 روستاي اطراف خود شده است . اهميت صومعه حضرت مريم (س) بعنوان قديميترين معبد مسيحيان منطقه درياي سياه , بيشتر از اين ناشي مي شود كه اولا" بناي بسيار جالبي است در دل طبيعي سحرآميز و ثانيا" در دورانهاي مختلف ديوارها و سقف اين صومعه به شكلهاي زيبا تزيين شده اند . صومعه از دو بخش تشكيل شده است . در بخش اول عبادتگاه و يك چشمه كه از جانب روميان مقدس شمرده مي شده و قطرات آبي كه بطور سه تايي ازسقف به آن نقطه مي چكند و 4-3 كليساي كوچك قرار دارند . قسمت عبادتگاه از درون و بيرون بوسيله نقاشيهاي آبرنگ كه موضوعاتشان از كتاب انجيل گرفته شده , تزيين گرديده اند . بخش دوم صومعه نيز متشكل از چهار طبقه است كه پس از وارد شدن از در ورودي و پايين آمدن از پلكان شامل اتاقهاي خواب , سالنها , كتابخانه ها , انبارها و اتاقهاي ارزاق و دستشويي ها مي شود . بنا بر اسناد , تعدا د اتاقها 72 است . اين قسمت صومعه با 96 پله به بيرون وصل مي شود . هر ساله در تاريخ 14 آگوست دراين صومعه مراسم ديني برگزار مي شود . امور تعميري صومعه هنوز هم ادامه دارد .

سيواس

مسجد جامع :

در محله اي بهمين نام در شهر سيواس واقع است . بنا بر نوشته هاي روي لوح اين مسجد كه اكنون در موزه سيواس نگهداري مي شود , اين مكان در بين سالهاي 1197-1196 بدستور قزل ارسلان پسر ابراهيم سلجوقي ساخته شده است . اينجا اولين نمونه مهم از مسجد جامع هايي است كه در دوران ملوك الطوايفي در آناطولي بنا گرديده . ساختمان آن سنگي است و طراحي ساده اي دارد .

مدرسه نيلگون ( گوك مدرسه ) :

در جنوب شرقي قلعه سيواس واقع است . اين مدرسه در سال 1271 بدستور صاحب عطا فخر الدين علي وزير اعظم حكمرانان محلي سلجوقيان آناطولي و صاحب عنوان پدر خيرات به منظور تدريس علم ستاره شناسي ساخته شده است . به سبب سنگهاي آبي رنگي كه در تزئين گنبدهاي دو مناره آجري برپا شده بر در تاج گونه بنا بكار رفته , نام اين مدرسه را مدرسه نيلگون و يا به تركي گوك مدرسه گويند .و نيز بجهت لوازم مرمريني كه در تزئين در تاج گونه ورودي بكار رفته كه خود شاهكار هنر پلاستيك محسوب مي شود , سايه روشني كه ايجاد مي شود چشمگير است , در اين ميان چشمه آب , پنجره , برجها و مناره ها كه از روبرو پيدايند , جذابيت در تاج گونه بنا را افزايش مي دهند .

مسجد قلعه ( قلعه جامعي ) :

اين مسجد واقع در شهر سيواس در سال 1580 بدستور محمود پاشا والي سيواس و از وزراي سلطان مراد سوم ساخته شده است . اين بنا به سبب شيوه طراحي سبك معماري , تزئينات بكار رفته و مناره بلند و ظريفش , زيباترين مسجد باقيمانده از دوره عثمانيان در سيواس به شمار مي آيد . مدرسه دو مناره اي : از اين مدرسه واقع در شهر سيواس كه بصورت مكعب مستطيل طراحي شده در حال حاضر فقط نما و منارههاي آن باقي مانده است . بنا در سال 1271 به دستور صاحب شمس الدين محمد جوويني وزير ايلخانيان ساخته شده و در ميان مدارس ديني ساخته شده در آناطولي شهره بوده است .

مسجد جامع و دارالشفا ديوريگي ( Divrigi ) :

اين مكان واقع در جنوب قلعه ديوريگي بصورت چسبيده بهم ساخته شده است . بنا در سال 1228 بدستور احمد شاه فرزند سليمان شاه از حكمرانان خاندان منگوچ اوغلي ها ساخته شده و در حاضر در چارچوب اصول محافظت از ميراث فرهنگي جهان , تحت محافظت ميباشد . بهترين نمونه معماري با چوب و سنگ در همين مسجد بچشم مي خورد . اين بنا به جهت ساختار و تزئيناتش داراي ويژگيهايي جدا از هنر معماري سلجوقيان آناطولي مي باشد .

مسجد قلعه ( ديوريگي ) :

اين بناي واقع در شهرستان ديوريگي در سال 1180 به دستور اميراسحاق پسر سليمان شاه ساخته شده است . عليرغم غناي بيروني , داخل آن ساده و بدون تزئين است .

سيرت آرامگاه ويسل كاراني ( بايكان ) :

اين آرامگاه واقع در چهل كيلومتري سيرت , در آبادي زيارت تابع بايكان و در مسير جاده دياربكر – بيتليس , در سال 1901 از طريق كمكهاي مالي مردم منطقه ساخته شده و با گنبدي نيمكره اي پوشانده شده , ليكن در سال 1967 تخريب گرديده است و بجاي آن آرامگاه جديدي بنا شده . هر ساله در روزهاي 17-16 ماه مه در اين محل مراسمي تحت عنوان بزرگداشت ويسل كاراني برگزار مي گردد . اين آرامگاه همچنين در ماههاي فصل بهار و بويژه در ماه مه باهجوم زائران از چهار گوشه كشور ( تركيه ) مواجه مي شود .

آرامگاه ابراهيم حقي ( آيدينلار ) :

ابراهيم حقي عالم ديني و ستاره شناس در قرن هجوم , جهت بزرگداشت استاد محبوب خود اسماعيل فقيرالله دستور ساخت اين آرامگاه را در شهر آيدينلار داده است . اما بنا در طول زمان بعلت نوسازي و اضافاتي كه برروي آن شده , آزادي اوليه اش را از دست داده است . ويژگي اصلي اين آرامگاه بنا شده بر روي يك تپه زماني اين بوده است كه هر سال در تاريخ 21 ماه مه در لحظاتي خاص , نور خورشيد از منشوري قرار گرفته دربرج گذشته , از پنجره اي با ابعاد 40×40 سانتيمتر نيز رد شده , قسمت بالاي مرقد اسماعيل فقيرالله را نوراني ميساخت . فقط بعد از تعميراتي كه در سال 1963 در اين بنا انجام مي گيرد , ويژگي ياد شده آن از بين ميرود و عليرغم تمامي تلاشها ديگر تكرار نشده است .   

ارضروم

مدرسه دو مناره اي :

اين مسجد كه در سال 1253 بدستور خداوند خاتون دختر علاءالدين كيقباد پادشاه سلجوقي ساخته شده , بزرگترين نمونه مدارس ديني دو طبقه , دو مناره اي با حياط روباز مي باشد . در تاج گونه بنا , باكنده كاريهايي كه روي آن شده از زيباترين نمونه هاي هنر سبك سلجوقي محسوب مي شود .

مدرسه يا قونيه :

اثري است با ارزش هنري بسيار بالا , باقيمانده از دوران ايلخانيان بنا بر نوشته روي لوح مدرسه كه بر سر در تاج گونه آن نصب شده و بحروف عربي مي باشد : اين بنا در سال 1310 با كمك و پشتيباني غازان خان و بالوغان خاتون خراساني از جانب استاد جمال الدين ياقوت ساخته شده است اين مدرسه ديني با آن يكجفت مناره اش , از نمونه هاي نادري است كه توانسته ارزش تاريخي خود را تا به امروز همچنان حفظ كند . 

مسجد جامع ( مسجد آتابيگ ) :

تصور بر اين است كه اين بنا در سال 1179 به دستور سلطوق اوغالح ساخته شده , در طول زمان بارها مورد تعمير و مرمت قرار گرفته و گاهي نيز جهت اموري غير عبادي مورد استفاده قرار گرفته است.

سه گنبدان :

اين گنبدان باقيمانده از دوران سلطوق اوغلوها داراي دو ويژگي مهم هستند . اول اينكه جزو اولين آثاري مي باشند كه در آناطولي ساخته شده اند . و دوم اينكه هر كدام از اين برجها ( گنبدها ) داراي معماري كاملا" جدا از هم مي باشند .  از ميان اينها گمان مي رود انكه بر پايه هشت ضلعي بنا گرديده , متعلق به سلطوق بنيانگذار سلسله سلطوغيان باشد . دو گنبد ديگر هم كه كاملا" از سنگ ساخته شده اند , معلوم نيست كه آرامگاه چه كساني هستند .

آغري مسجد سراي اسحاق پاشا ( دوغو بايزيد ) :

اين كاخ كه به دستور اسحاق پاشا فرزند حسن پاشا كه در سال 1789 به وزارت رسيد , در دوغو با يزيد بر روي تپه اي بنا شده , با 360 اتاق و سالني كه دارد , مطابق سبك كاخهاي دولت عثماني ساخته شده است . گفته مي شود كه ساخت اين كاخ كه در زميني به مساحت 760 متر مربع بنا گرديده نود ونه سال طول كشيده است . در معماري بناهاي اين كاخ كه در اطراف دو حياط منحني شكل ساخته شده اند ( و شامل بخشهايي چون مسجد , اتاقهاي حرمسرا , آشپزخانه , حمام , اتاق ملاقات , سالنهاي مراسم و جشن و آرامگاه مي شوند ) تأثيرات مشترك هنر و تمدن ايراني سلجوقي و عثماني در سنگكاري استادانه , كنده كاري و نقش سازي و تزئين ديوارها بوضوع ديده مي شود .  مسجد اسحاق پاشا در صحن دوم كاخ , در فاصله بين حرمسرا و اتاقهاي زيارت جاي گرفته است . بلندي ديوارهاي آن دو برابر كاخ است . مسجد با گنبد و مناره اش در موقعيتي حاكم بر كاخ است . درهاي بزرگ مقر نسي , انحنا دار نوك تيز آن بيش از عثمانيان , ياد آور هنر معماري سلجوقيان مي باشد . تزئين با گياهان پلاستيكي بصورت ناتوراليتي روي سنگ , هنري بيگانه براي تركها است و در واقع تأثيرات هنر قفقازيان را بنمايش مي گذارد . معماري مربع شكل اين بنا كه كلا" به سبك هنر تركي ساخته شده , به تنهايي يك بناي ياد بود محسوب مي شود . آرامگاه هشت ضلعي كه سمت لوح مسجد و كنار ديوارهاي آن بنا گرديده , متناسب يا معماري آرامگاههاي سلجوقيان دو طبقه مي باشد . كناره هاي پنجره ها و بعضي از سطوح مسجد و آرامگاه كه كلا" ( منجمله گنبد آن ) از سنگ ساخته شده اند , با نقوش گل و گياه و درخت به سبك روكوكو تزئين شده اند .

كوه آغري :

اين كوه كه مرتفع ترين كوه تركيه است ( 5165 متر ) , از دير زمان باين طرف همواره مورد توجه محققين , كوهنوردان و ماجراجويان بوده است . و در عين حال در بسياري از قصه ها و افسانه ها و ترانه هاي محلي بدان پرداخته شده است . بنا بر روايت نقل شده در كتابهاي انجيل و تورات : در زمان حضرت نوح پيامبر بديها روي زمين را فراگرفته لذا خداوند جهت تأديب انسانها به حضرت نوح (ع) مي فرمايد كشتي بزرگي بسازد و بر آن بهمراه خود او , همسرش , پسرانش , همسران پسرانش و نيز جفتي از تمامي جاندارهاي روي زمين سوار شوند حضرت نوح , فرمان خداوندي را بجاي مي آورد و تمامي ايشان سوار كشتي نوح مي شوند . سپس طوفان عظيمي رخ مي دهد كه در نتيجه آن تمامي جانداران روي زمين , بجز آنهايي كه سوار كشتي حضرت نوح شدند , هلاك مي گردند .بعد با فروكش نمودن آبها , كشتي بر قله كوه آغري مي نشيند , و مسافرين كشتي نيز از آن پياده شده در سطح زمين پراكنده مي شوند . بدين ترتيب , اين كوه كه از جهت ديني داراي جايگاه خاصي است , به سبب نماي پرشكوه خود كه گويي به يك باره از زمين تا آسمان سر كشيده , همچنين قله اش كه در تابستان نيز پر از برف است , پوشش گياهي سطح كوه و حيواناتي كه در آنجا زندگي مي كنند نيز مكان سحر آميز و تأثيرگذاري است .

قارص

مسجد منوچهر ( خرابه هاي آني ) :

واقع در شهر باستاني آني است . اين مسجد در سال 1072 بدستور ابوشحاع منوچهر از خاندان شدد اتيان ساخته شده و به سبب اينكه اولين مسجد بنا گرديده از طرف سلجوقيان در آناطولي مي باشد جلب توجه مي نمايد . اين بنا با سنگهاي رنگارنگ كاشي نماي خود كه بر سقف آن كار شده و نيز تزئينات هندسي با طرحهاي غني از زيباترين آثار سلجوقيان آناطولي محسوب مي شود .

مسجد ابومعمرال ( بزمناره – خرابه هاي آني ) :

اين بنا در مركز شهر باستاني آني واقع است . بدستور آخرين سلطان خاندان شدات بنام شاهنشاه ساخته شده . بعدها مورد تخريب قرار گرفته و در حال حاضر مناره آن بصورت فرو افتاده باقي است .

كليساي كچل ( كليساي قديس پيركيچ Pirkitch - - خرابه هاي آني ) :

در بين سالهاي 1036-1034 بدستور فرزند ابوگرم ريزنتس داكلاويني و نوه گره گور در خرابه هاي آني ساخته شده , در سال 1173 با تلاش كشيش تريدوت مرمت شده , درسال 1291 يك برج زنگ به بنا افزوده شده و درسال 1342 نيز گنبد آن مورد مرمت قرار گرفته است . در حال حاضر اين بنا , به جهت برخورد رعد آسماني بصورت نيمه خرابه است .

كليساي شيرلي ( كليساي قديس جرج – خرابه هاي آني ) :

در سال 1215 بنا به در خواست اقليتهاي مذهبي تحت حمايت سلاطين شداتي و بدستور تيگران در خرابه هاي آني ساخته شده است . در حال حاضر بخش اعظم اين بنا كه به سبب تزئينات انجام شده در زير گنبد آن مورد توجه قرار گرفته , تخريب شده است .

كليساي ابوگامرنت گره گور ( خرابه هاي آني ) :

در سال 998 م . به دستور گاگيك دوم سلطان آني ساخته شده و بنام گره گور نامگذاري شده است .

كليساي گوورجينلي ( كبوتردار ) ( كليساي دوشيزگان – خرابه هاي آني ) :

تصورت مي رود كه اين بنا در قرن دوازدهم و يا سيزدهم در خرابه هاي آني در خارج از حصارهاي بزرگ , در كنار رود آرپاچاي روي تخته سنگهاي مستحكم ساخته شده است . 

كليساي كمسراكانلي ( خرابه هاي آتي ) :

درسال 922 م. در خرابه هاي آني ساخته شده از اين كليسا در حال حاضر تنها يك ديوار آن باقيمانده كه طرحهاي انسانهاي اوليه روي آن رسم شده است .

كليساي جامع حضرت مريم (س) ( مسجد فتحيه – خرابه هاي آني ) :

ساخت اين بنا در سال 1010 در زمان حكومت سمباد دوم در مركز شهر آني آغاز شده و در زمان حكومت گاگيك اول پايان يافته است . بعد از فتح آني از طرف آلپ ارسلان در سال 1064 اين مكان مدتي بعنوان مسجد مورد استفاد قرار گرفته , در سال 1319 بعلت وقوع زلزله دچار خرابي شده و لذا از طرف معمار تريدوت مرمت گرديده است . در حال حاضر اين كليسا , جزو بناهايي است كه در خرابه هاي آني به بهترين صورت از آسيبها مصون مانده است . 

كليساي آراك التوس ( خرابه هاي آني ) :

اين كليسا در سال 1031 در خرابه هاي آني بعنوان اداره كل رهبر كشيشان ارتدكس ساخته شده است . با فتح آني از طرف سلجوقيان در سال 1064 اين مكان به كاروانسرا تبديل شد .

كليساي حواريون ( مسجد گنبد ):

اين كليساي واقع در محله قلعه ايچي در دامنه جنوبي قلعه قارص , تا به امروز از گزندها محفوظ مانده است . اين بنا در بين سالهاي 937-932 ميلادي بدستور سلطان عباس نامي كه قارص را بعنوان پايتخت خود انتخاب نمود ساخته شد . مدتي طولاني بعنوان كليسا مورد استفاده قرار گرفت . تا اينكه در سال 1064 از جانب سلجوقيان به مسجد تبديل شد . اما در دورانهاي بعد دوباره بدل به كليسا گشت . در سال 1878 از جانب روسها مورد مرمت قرار گرفت . پس از آن برج زنگ كليسا كه در سال 1890 در كنار كليسا بنا گرديد , در سال 1918 تخريب شد .

آدانا

مسجد جامع و مجموعه آن ( مسجد رمضان اوغلو ) :

در سال 1507 بدستور خليل بيگ از حكام مشهور دوران حكمرانيهاي محلي رمضان اوغلو ساخته شده و متشكل است از مسجد , مدرسه , مرقد ( مرقد خليل بيگ ) , بخش حرمسرا كه بعنوان كاخ وقف نامگذاري شده و بخش بيروني ( پذيرايي مردها ) كه توزحاني هم ناميده ميشد . طرح بنا حالتي مربع گونه دارد .  تفاوت اين مسجد با مساجد كلاسيك دوران عثماني اينست كه نسبت به زمين چندان حالت عمودي ندارد . معماري آن نمايشگر سبك دورانهاي ملوك الطوايفي و سلجوقيان است . اين بنا بهمان اندازه كه بخاطر سبك معماري اش مورد توجه است . بجهت تزئينات با سنگ و بويژه سنگهاي رنگارنگ و كاشي نيز مشهور است .

مسجد ياغ ( روغن ) ( مسجد قديم ) :

در سال 1501 بدستور رمضان اوغلوخليل بيگ از طريق اضافه سازي بر بناي كليساي سن ژاك بحالت مسجد در آمد پيري محمد پاشا فرزند خليل بيگ نيز در سال 1525 مناره و در سال 1558 نيز مدرسه اي بدان افزود . طرح مسجد به سبك معماري مسجد جامع سلجوقيان است. مسجد حسن آغا : در سال 1558 در زمان حكمراني پيري محمد پاشا بدستور حسن آغا ( حسن كدخدا ) ساخته شده , تنها نمونه بناي مسجد متعلق به دوران كلاسيك ( 1703-1501 ) مي باشد كه در آدانا ساخته شده است . گفته مي شود كه طرح آن متعلق به معمار صنعان مي باشد .

مسجد خوش قدم ( كوزان ) :

چنانكه در لوح مسجد آمده درسال 1448 بدستور عبدالله خوش قدم از امراي دوران ملوك الطوايفي ساخته شده . طرح بنا به شكل مكعب مستطيل است و ساختار آن حالت بسيار با شكوهي دارد .  

مسجد قورت قولاغي ( روستاي قورت قولاغي – جيهان ) :

در سال 1601 به همت فردي خيرخواه بنام حيدر آغا ساخته شده . در سال 1659 از جانب معمار محمد آغا مورد مرمت قرار گرفته و در جلوي بنا , بخشي از صحن كه با ديوارها احاطه شده , به ايوان تبديل شده است هماهنگي كه در ابعاد آن وجود دارد و بويژه ساختار اصلي مناره قديم و تناسب آن با گنبدهاي مسجد بگونه اي است كه مي توان اين بنا را در معماري سبك تركي در جايگاه ويژه اي قرار داد . دياربكر مسجد جامع : در جهان اسلام بعنوان پنجمين حرم شريف شناخته مي شود . بعد از فتح دياربكر از طرف مسلمانان , كليساي مارتاما كه در حكم بزرگترين كليساي مسيحيان منطقه بوده در سال 639 ميلادي تبديل به مسجد شده است . در سال 1091 در زمان سلطان ملكشاه سلجوقي مورد برخي تعميرات قرار گرفته . در سال 1115 در اثر زلزله و حريق دچار آسيبهاي بسياري شده و در سال 1240 نيز به كمك و پشتيباني مردم دوباره مرمت گرديده است . اين بنا كه به جهت محل وضوهاي داخل صحن و همچنين لوحهاي متعلق به دورانهاي مختلف نيز داراي ارزش بسيار بالايي است , با سنگهاي مربع شكل ساخته شده است . مسجدجامع كه درعين حال بعنوان قديميترين مسجد آناطولي شناخته مي شود , بهمراه دو مدرسه و ديگر بناها كه آنرا احاطه كرده اند , حالت مجموعه اي از آثار تريخي با ارزش را تشكيل داده است . نقشه بنا , شبيه مساجدي است كه در بين سالهاي 715-705 از طرف بني اميه و امويان در دمشق ساخته ميشد .

مسجد بهرام پاشا :

از زيباترين نمونه هاي هنر معماري عثماني است كه بدستور بهرام پاشا سيزدهمين والي حكومت عثماني ساخته شده است . منبر پر از تزئين اين مسجد خود يك شاهكار محسوب مي شود .

مسجد شيخ متار :

از مسجد و مناره چهارپايه اي آن متعلق به دوران آق قويونلوها است كه در سال 1500 بدستور سلطان قاسم ساخته شده . مناره , بصورت يكپارچه روي ستون سنگي و بصورت چهارگوش بنا شده است . يكي ديگر از ويژگيهاي اين مناره آن است كه روي ستونها چوب تنور ديده بكار رفته است . بنا بريك اعتقاد به كسي كه هفت بار از ميان ستونهاي مناره بگذرد به آرزوي خود مي رسد . 

مسجد صفا :

از آثار باقيمانده ازدوران آق قويونلوها است كه در سال 1532 ساخته شده است . اين مسجد مناره بسيار ظريف و نازكي دارد كه مي گويند در قديم با جلدي آنرا مي پوشاندند . كليساي حضرت مريم (س) : در قرن ششم ميلادي ساخته شده و در طول زمان بارها مورد تعمير و مرمت قرار گرفته است . محراب باقيمانده از دوران بيزانس و در سبك رومي آن چشمگير است . مرقد برخي از قديسين در اين كليسا است. در اين كليساي متعلق به مذهب صرياني و يعقوبي قديم همچنين تصاويري مربوط به برخي از قديسين بچشم مي خورد .

مرسين

مسجد مقام شريف و مرقد حضرت دانيال نبي :

مسجدمقام شريف در سال 1857 ساخته شده و در سمت شرق اين مسجد مرقد حضرت دانيال نبي قرار گرفته است . به سبب وجود اين مرقد , مسجد را مسجد مقام ناميده اند .  حضرت دانيال نبي (ع) پيامبري است كه در زمان نبوكادنسار پادشاه دوم بابل ( 562-605 پيش از ميلاد ) زندگي كرده و بوسيله آگاهي و پيشگويي هايش يهوديان را از اسارت بابل نجات داده است . نقل است كه نبوكادنسار در خواب مي بيند كه كودكي پسر از نسل اسماعيليان وي را از تخت سلطنت سرنگون مي سازد . لذا دستور مي دهد تا تمامي نوزادان پسر از نسل اسماعيليان را فورا" بكشند . هنگامي كه حضرت دانيال بدنيا مي آيد , والدينش وي را درغاري در دل يك كوه مي گذارند . آن حضرت كه بعد از آن تحت حمايت يكجفت شير نر و ماده بزرگ مي شود وقتي به سن جواني ميرسد به ميان قوم خود برمي گردد . زماني در كشور قحطسالي روي مي دهد و حضرت دانيال در آن سال به شهر تارسوس دعوت مي شود . بعد از ورود ايشان به تارسوس , وفور نعمت آغاز مي شود . بهمين جهت مردم آن شهر نمي گذارند كه ايشا به بابل برگردد . بعد از فوت حضرت دانيال نيز , وي را درهمان تارسوس ودر واقع در همين محل مسجد مقام به خاك مي سپارند . بعدها در قرن هفدهم يعني در دوران حضرت عمر , پس از فتح شهر تارسوس , مزار حضرت دانيال را باز مي كنند و در آنجا با جسد مرد بلند قامتي كه درون سنگ لحد , در پارچه اي كه با نخ طلا بافته اند پيچيده شده , روبرو مي شوند . در كنار وي نيز انگشتري مي يابند كه به نشانه ماجراي كودكي ايشان نقش دو شير كه نوزادي را با زبان مي ليسند روي آن كار شده است . لذا حضرت عمر جهت جلوگيري از سرقت جسد حضرت دانيال از جانب يهوديان , دستور مي دهد كه جسد ايشان را در عمقي پائينتر از سابق دفن نمايند و در ضمن رود كوچكي كه متصل به رودخانه بردان باشد از روي آن عبور نمايد . همچنانكه در هنگام آخرين تعميرات انجام شده در مسجد در عمقي بسيار پائين در پشت و زير مسجد , در محل مدخل آب ميله هاي فلزي ضخيمي كه بطور منظمي چيده شده اند , يافت شده است . جسد حضرت دانيال نبي (ع) بسيار پائينتر از اين ميله هاي فلزي قرار دارد .

غار اصحاب كهف ( تارسوس ) :

در 14 كيلومتري تارسوس , در نزديكي روستاي اولاش واقع است . اين غار كه در قرآن كريم در سوره مباركه كهف از آن نامبرده شده , در ميان مسلمانان و مسيحيان مكان مقدسي شمرده مي شود . براي رسيدن به درون غار بايد 20-15 پله را طي نمود . در خصوص اين غار نيز چنين روايت مي شود كه : در دوراني كه اعتقاد به خدايان اساطيري ديگر كم كم داشت بين مردم ضعيف مي شد , هفت جوان مسيحي ( به نامهاي سليحا , مكسلين , مسلينا , مرنوش , سازرنوش , دبرنوش و كافه ناتيوش ) كه بخاطر يكتاپرستي شان از اذيت و آزار حكومت ترس داشتند , روزي لو رفته دستگير مي شوند و ايشان را بنزد سلطان مي برند . سلطان از ايشا مي خواهد كه به بت پرستي سابق برگردند و از يكتا پرستي دست بردارند . زيرا در غير اين صورت دستور قتل ايشان صادر خواهد شد . براي اينكار نيز چند روزي به ايشان مهلت مي دهد . هفت جوان ياد شده , تصميم مي گيرند كه جهت نجات جان خود از آن ديار فرار كنند . لذا سگشان بنام كيتمير را نيز با خود همراه نموده از آن منطقه مي گريزند و سرانجام به غاري پناه مي برند . سپس به اراده خداوند , به خوابي سيصد ساله فرو مي روند . بعد يكي از ايشان كه زودتر از بقيه بيدار مي شود , جهت تهيه خوراكي به شهر نزديك غار مي رود . ليكن بخاطر پول از رواج افتاده اي كه در دست داشت دوباره دستگير مي شود . هنگامي كه فرد دستگير كننده بهمراه آن جوان به غار مي آيند , تنها با آشيانه پرنده اي با هفت جوجه روبرو مي شوند . بهمين مناسبت اين غار را غار هفت خفته نيز مي گويند .